جملهٔ موصولی در آلمانی (Relativsatz): der، die، das، dessen، deren و wo

قاعده

جملهٔ موصولی (Relativsatz) اسمی را توصیف می‌کند و ضمیر موصولی آن در دو گام انتخاب می‌شود: جنس و شمار از اسم پیش از آن، حالت از نقشی که ضمیر درون جملهٔ موصولی دارد. حالت اسم در جملهٔ اصلی مهم نیست. پنج نقش، چهار حالت:

• فاعل — حالت فاعلی (Nominativ).
• مفعول مستقیم — حالت مفعولی (Akkusativ).
• مفعول غیرمستقیم (Dativ)، با helfen، gehören، zeigen — حالت داتیو (Dativ).
• مالکیت — حالت اضافی (Genitiv): dessen (مذکر و خنثی) یا deren (مؤنث و جمع)؛ اسم بعدی بی‌حرف تعریف می‌آید و صفتِ پیش از آن پایانهٔ قوی می‌گیرد: dessen neues Auto.
• پس از حرف‌اضافه — حالتی که حرف‌اضافه می‌خواهد؛ حرف‌اضافه پیش از ضمیر می‌آید.

شکل‌ها همان حرف تعریف معین‌اند، جز dessen/deren در Genitiv و denen در Dativ جمع.

فارسی فقط «که» را دارد و نقش را با ضمیر تکراری نشان می‌دهد («مردی که او را دیدم»)؛ در جملهٔ موصولی آلمانی ضمیر تکراری نمی‌آید و نقش را خود ضمیر موصولی نشان می‌دهد. این ضمیر هرگز حذف نمی‌شود و حرف‌اضافه در پایان جمله تنها نمی‌ماند.

جملهٔ موصولی پیرو است، پس فعل صرف‌شده در پایان می‌آید، مانند فارسی (در Perfekt: وجه‌وصفی گذشته (Partizip II)، سپس فعل کمکی) و فعل جداشدنی سرهم نوشته می‌شود. دو طرف آن ویرگول لازم است. جایش بلافاصله پس از اسم است، مگر آنکه پس از آن فقط بخش پایانی قاب فعلی (Verbklammer: Partizip II، مصدر یا پیشوند) بیاید؛ آن‌گاه در پایان جملهٔ اصلی می‌آید.

جایگزین‌ها: برای مکان wo، جهت wohin و مبدأ woher. نام شهر و کشور بی‌حرف تعریف (Leipzig) فقط wo می‌گیرد؛ نام‌های حرف تعریف‌دار (die Schweiz، der Iran، die USA) in der، in dem و in denen را هم می‌پذیرند. پس از alles، nichts، etwas، vieles، das، پس از صفت عالی خنثی (das Beste) و برای اشاره به کل جملهٔ اصلی، ضمیر was است؛ با حرف‌اضافه ترکیب wo(r)-‎ می‌آید (worüber، womit). با اسم مشخص، حرف‌اضافه + ضمیر موصولی می‌آید. شکل welcher رسمی و کهنه‌نماست.

مثال‌ها

• Der Mann, der dort wartet, ist mein Nachbar. — مردی که آنجا منتظر است همسایهٔ من است.
• Die Kollegin, die ich gestern angerufen habe, ist krank. — همکار خانمی که دیروز به او زنگ زدم بیمار است (anrufen + Akkusativ).
• Das Kind, dem ich geholfen habe, wohnt nebenan. — بچه‌ای که به او کمک کردم در خانهٔ کناری زندگی می‌کند.
• Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — دوستانی که آپارتمان را به آن‌ها نشان می‌دهیم اهل وین‌اند.
• Der Student, dessen Fahrrad gestohlen wurde, hat die Polizei gerufen. — دانشجویی که دوچرخه‌اش دزدیده شد پلیس را خبر کرد.
• Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro in Hamburg. — شرکتی که برایش کار می‌کنم در هامبورگ دفتری باز می‌کند.
• Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. — دیروز فیلمی دیدم که خیلی از آن خوشم آمد.
• Ich fahre nach Leipzig, wo meine Schwester studiert. — به لایپزیگ می‌روم، جایی که خواهرم درس می‌خواند.
• Er erzählt uns alles, was er weiß. — او هر آنچه را می‌داند برایمان تعریف می‌کند.
• Sie hat die Stelle bekommen, worüber sich alle gefreut haben. — او آن شغل را گرفت، که همه از آن خوشحال شدند.

جدول

اشتباهات رایج

• ❌ Ich kenne den Mann, den dort wartet. → ✅ Ich kenne den Mann, der dort wartet. — ضمیر فاعل جملهٔ موصولی است، پس Nominativ؛ جملهٔ اصلی اثری ندارد.
• ❌ Der Film, der läuft gerade im Kino, ist neu. → ✅ Der Film, der gerade im Kino läuft, ist neu. — در جملهٔ پیرو فعل صرف‌شده آخر می‌آید.
• ❌ Die Firma, die ich für arbeite, eröffnet ein Büro. → ✅ Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro. — حرف‌اضافه پیش از ضمیر می‌آید و حالتش را تعیین می‌کند.
• ❌ Die Freunde, die wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. → ✅ Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — فعل zeigen شخص را در Dativ می‌خواهد و Dativ جمع denen است.
• ❌ Das ist das Beste, das mir passieren konnte. → ✅ Das ist das Beste, was mir passieren konnte. — پس از صفت عالی خنثی و alles، nichts، etwas، das ضمیر was است.