Konjunktiv I ve dolaylı anlatım (indirekte Rede): biçimler, zamanlar, dizilim
Yazılı Almancada aktarılan söz: mastar kökü + -e (er sage, er habe; sein: er sei); biçim bildirme kipiyle (Indikativ) aynıysa yerine Konjunktiv II gelir.
Kural
Konjunktiv I, başkasının söylediğini yazan kişi doğruluğuna kefil olmadan aktarır; haberlerin, raporların, tutanakların ve kaynak göstermenin kipidir. Türkçedeki «-mış» ekine (Hastaymış.) benzer, ama daha çok yazı dilinindir.
Kuruluş: mastar kökü (mastar eksi -en) + -e, -est, -e, -en, -et, -en: sagen → er sage, können → er könne. Güçlü fiillerde ünlü değişimi kaybolur: er fährt → er fahre, er gibt → er gebe. Tek düzensiz çekim sein’dır: ich sei, du sei(e)st, er sei, wir seien, ihr seiet, sie seien (1. ve 3. tekilde -e yok).
Kullanılabilen biçimler yalnızca bildirme kipinden ayrılanlardır: her fiilin 3. tekil kişisi (er habe), sein’ın bütün biçimleri ve kip fiilleriyle wissen’de 1. tekil kişi (ich könne, ich wisse, çünkü bildirme kipi ich kann, ich weiß). du/ihr biçimleri (du habest, ihr habet) çoğunlukla farklıdır ama eskimiştir; bugün yerlerine Konjunktiv II kullanılır.
Yerine koyma kuralı: Konjunktiv I bildirme kipiyle aynıysa (wir haben, sie kommen) Konjunktiv II’ye geç (sie hätten, sie kämen, ich wüsste; Konjunktiv II kabaca Türkçedeki «-sa, -irdi» kipidir). Konjunktiv II de Präteritum ile aynıysa, bütün zayıf fiillerde olduğu gibi (sie arbeiteten), würde + Infinitiv kullan (sie würden arbeiten).
Üç zaman düzeyi vardır:
- şimdi → Konjunktiv I: er arbeite;
- geçmiş → habe/sei + Partizip II (er habe gearbeitet, er sei gekommen); asıl cümle Perfekt, Präteritum ya da Plusquamperfekt olabilir; yardımcı fiil Perfekt’teki gibidir;
- gelecek → werde + Infinitiv: er werde anrufen.
Sözcük dizilişi: dass ile çekimli fiil sona gider (Er sagt, dass er müde sei); dass olmadan aktarılan cümle ana cümle düzenini korur, fiil 2. sırada (Er sagt, er sei müde). Virgül ikisinde de zorunludur; uzun aktarımlarda dass çoğunlukla düşer.
Sorular ve emirler: evet-hayır sorusu → ob; soru sözcüklü soruda soru sözcüğü bağlaç olur; ikisi de yan cümledir, fiil sonda. Emir → sollen, kibar rica → mögen (Sie bat, er möge kurz warten).
Kaydırmalar: durum farklıysa zamirler (ich → er/sie, mein → sein/ihr, du → ich), zaman ve yer sözcükleri değişir: morgen → am nächsten Tag, gestern → am Tag zuvor, heute → an diesem Tag, hier → dort.
Konuşmada dass + bildirme kipi ya da Konjunktiv II kullanılır; kalıplaşmış sözlerde Konjunktiv I yaşar: Es lebe die Freiheit!, Man nehme drei Eier …, Gott sei Dank.
Örnekler
- Sie schreibt, sie sei krank und könne morgen nicht kommen. — Yazdığına göre hastaymış ve yarın gelemezmiş.
- Der Sprecher sagte, die Regierung plane keine neuen Steuern. — Sözcü, hükûmetin yeni vergi planlamadığını söyledi.
- Er behauptet, er habe davon nichts gewusst. — Bundan hiç haberi olmadığını iddia ediyor.
- Die Zeugin erklärte, sie sei um acht Uhr nach Hause gegangen. — Tanık (kadın), saat sekizde eve gittiğini açıkladı.
- Der Minister betonte, man werde die Ergebnisse im Mai veröffentlichen. — Bakan, sonuçların mayısta yayımlanacağını vurguladı.
- Mein Kollege sagt, dass er die Zahlen noch prüfen müsse. — Meslektaşım, rakamları daha kontrol etmesi gerektiğini söylüyor.
- Sie fragte, ob er noch Zeit habe. — Onun hâlâ vakti olup olmadığını sordu.
- Der Arzt sagte, ich solle mich zwei Tage ausruhen. — Doktor iki gün dinlenmem gerektiğini söyledi.
- Die Nachbarn behaupten, sie hätten nichts gehört. — Komşular hiçbir şey duymadıklarını iddia ediyor.
Tablo
| Kişi | sein | haben | werden | können | gehen |
|---|---|---|---|---|---|
| ich | sei | habe = |
werde = |
könne | gehe = |
| du | sei(e)st | habest | werdest | könnest | gehest |
| er/sie/es | sei | habe | werde | könne | gehe |
| wir | seien | haben = |
werden = |
können = |
gehen = |
| ihr | seiet | habet | werdet = |
könnet | gehet |
| sie/Sie | seien | haben = |
werden = |
können = |
gehen = |
Kalın = dolaylı anlatımı taşıyan biçimler; = işaretliler bildirme kipiyle aynıdır, yerlerine Konjunktiv II (hätte, hätten, könnten, kämen) ya da würde + Infinitiv (sie würden gehen) gelir; gingen değil, o Präteritum ile aynıdır.
| Dolaysız anlatım | Ne değişir | Dolaylı anlatım |
|---|---|---|
| „Ich arbeite in Berlin.“ | şimdiki zaman → Konjunktiv I | Er sagt, er arbeite in Berlin. |
| „Ich habe lange gewartet.“ / „Ich wartete lange.“ | Perfekt, Präteritum, Plusquamperfekt → tek geçmiş biçim | Er sagt, er habe lange gewartet. |
| „Ich bin zu spät gekommen.“ | sein’lı geçmiş | Er sagt, er sei zu spät gekommen. |
| „Ich werde morgen anrufen.“ | gelecek | Er sagte, er werde am nächsten Tag anrufen. |
| „Hast du Zeit?“ | evet-hayır sorusu → ob | Er fragte, ob sie Zeit habe. |
| „Wann beginnt der Film?“ | soru sözcüklü soru → soru sözcüğü, fiil sonda | Er fragte, wann der Film beginne. |
| „Ruf mich an!“ | emir → sollen | Er sagte, ich solle ihn anrufen. |
| „Wir haben nichts gehört.“ | Konjunktiv I = bildirme kipi → Konjunktiv II | Sie sagen, sie hätten nichts gehört. |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Er sagt, er seie krank. → ✅ Er sagt, er sei krank. — sein düzensizdir: 1. ve 3. tekil kişide -e yoktur.
- ❌ Sie sagt, sie fähre nach Wien. → ✅ Sie sagt, sie fahre nach Wien. — Konjunktiv I mastar kökünden kurulur; bildirme kipindeki ünlü değişimi (er fährt) kaybolur.
- ❌ Sie schreibt, sie habe gestern nach Berlin gefahren. → ✅ Sie schreibt, sie sei gestern nach Berlin gefahren. — geçmiş biçimde fiilin Perfekt’teki yardımcı fiili kullanılır: ist gefahren → sei gefahren.
- ❌ Er fragte, dass sie Zeit habe. → ✅ Er fragte, ob sie Zeit habe. — aktarılan evet-hayır sorusu ob ile başlar; dass bildirimi aktarır.
- ❌ Er fragte, wann beginnt der Film. → ✅ Er fragte, wann der Film beginne. — aktarılan soru sözcüklü soru yan cümledir: çekimli fiil sona gider ve Konjunktiv alır.
Sık sorulan sorular
Almancada Konjunktiv I nasıl kurulur?
Mastar kökü + -e, -est, -e, -en, -et, -en: sagen → er sage, können → er könne. Güçlü fiiller kök ünlüsünü değiştirmez (er fahre, er gebe); sein düzensizdir: sei, sei(e)st, sei, seien, seiet, seien. Gerçek metinlerde işin neredeyse tamamını 3. tekil kişi görür.
Konjunktiv I biçimi bildirme kipiyle aynıysa ne yaparım?
Yerine Konjunktiv II kullan: wir haben → wir hätten, sie kommen → sie kämen. Konjunktiv II de Präteritum ile aynıysa, bütün zayıf fiillerde olduğu gibi (sie arbeiteten), würde + Infinitiv kullan: sie würden arbeiten.
Geçmişte olan bir şey dolaylı anlatımda nasıl aktarılır?
Tek bir biçimle: habe ya da sei + Partizip II — Er sagt, er habe gearbeitet; Er sagt, er sei gekommen. Asıl cümlenin Perfekt, Präteritum ya da Plusquamperfekt olması fark etmez; yardımcı fiil, fiilin Perfekt’te aldığıdır.
Sorular ve emirler dolaylı anlatımda nasıl aktarılır?
Evet-hayır soruları ob ile, soru sözcüklü sorular kendi soru sözcüğüyle aktarılır; ikisinde de fiil sondadır: Er fragte, ob sie Zeit habe / wann der Film beginne. Emir kipi, buyruksa sollen (solle), kibar ricaysa mögen (möge) olur.
Konuşurken Konjunktiv I kullanmak zorunda mıyım?
Hayır. Haberlerin, raporların ve resmî yazının biçimidir; yazanın sözü yalnızca aktardığını gösterir. Konuşmada Almanlar dass + bildirme kipiyle ya da Konjunktiv II ile aktarır. Birkaç kalıplaşmış söz eski biçimi korur: Es lebe die Freiheit!, Man nehme …, Gott sei Dank.