Almanca dönüşlü fiiller (reflexive Verben): mich, mir, sich ve Dativ

Kural

Dönüşlü fiil (reflexives Verb), eylemi özneye geri yöneltir: eylemi yapan ile eylemden etkilenen aynı kişidir. Almanca bunu şahsa göre değişen bir dönüşlü zamirle gösterir: ich wasche mich, du wäschst dich, er wäscht sich. Türkçe aynı anlamı çoğu zaman fiile eklenen bir ekle verir (yıkanmak, giyinmek, taranmak) ya da hiç işaretlemez (acele etmek, hatırlamak). Almancada ise zamir ayrı bir sözcüktür ve atlanamaz.

Üç grup vardır:

• Gerçek dönüşlü fiiller. Zamir fiile aittir ve başka bir nesneyle değiştirilemez: sich beeilen, sich erholen, sich erkälten, sich bedanken, sich schämen, sich befinden, sich verlieben, sich erinnern, sich freuen, sich interessieren. Bunları sich ile birlikte, tıpkı bir ismi artikeliyle öğrendiğin gibi ezberle.
• Yarı dönüşlü fiiller. Herhangi bir nesne alabilen sıradan fiillerdir; dönüşlü zamir yalnız nesne öznenin kendisi olduğunda gelir: (sich) waschen, (sich) anziehen, (sich) ausziehen, (sich) kämmen, (sich) rasieren, (sich) verletzen, (sich) setzen. Karşılaştır: Ich ziehe das Kind an (çocuğu giydiriyorum) / Ich ziehe mich an (giyiniyorum).
• Karşılıklı kullanım. wir, ihr ve sie ile zamir «birbirini» anlamına gelebilir: sich treffen, sich streiten, sich unterhalten, sich küssen, sich duzen. Türkçedeki -(i)ş- eki gibidir: Wir treffen uns «buluşuyoruz». Anlamı einander ya da gegenseitig açıkça belirtir.

Akkusativ mi, Dativ mi? Dönüşlü zamir varsayılan olarak belirtme hâlindedir (Akkusativ) ve cümlede bir Akkusativ nesne bulunduğu anda yönelme hâline (Dativ) geçer: Ich wasche mich → Ich wasche mir die Hände. Yalnız ich ve du için iki ayrı biçim vardır; öteki şahıslar iki hâlde de aynı biçimi kullanır. Bir Dativ nesne bu geçişi başlatmaz: Ich stelle mich dem Chef vor. Bazı kalıplar ise zaten Dativ’dir: sich etwas vorstellen (= hayal etmek), sich etwas merken, sich etwas ansehen, sich etwas leisten, sich Sorgen machen.

Biçim ve yer. sich er/sie/es, sie (çoğul) ve nezaket biçimi Sie için kullanılır ve orada da küçük harfle yazılır: Setzen Sie sich. Perfekt’te (konuşmada geçmiş zaman) her dönüşlü fiil haben alır: Ich habe mich beeilt. Ana cümlede zamir çekimli fiilin hemen arkasında durur (Gestern hat sich mein Bruder verletzt), ama özne bir zamirse onun arkasına geçer (Gestern hat er sich verletzt). Özne bir isimse iki sıra da doğrudur, zamirin önde olduğu sıra daha yaygındır. Emir kipinde zamir kalır: Beeil dich! Setzt euch! Beeilen Sie sich! Birçok dönüşlü fiil sabit bir edatla da kullanılır (sich freuen auf, sich interessieren für, sich erinnern an); bunun sistemi edatlı fiiller bölümünde.

Örnekler

• Ich muss mich beeilen, sonst verpasse ich den Zug. — Acele etmem gerek, yoksa treni kaçıracağım.
• Wäschst du dir bitte vor dem Essen die Hände? — Yemekten önce ellerini yıkar mısın lütfen?
• Setzen Sie sich bitte! — Lütfen oturun! (nezaket)
• Im Urlaub haben wir uns gut erholt. — Tatilde iyice dinlendik.
• Beim Sport hat er sich den Arm verletzt. — Spor yaparken kolunu sakatladı.
• Kannst du dir das vorstellen? — Bunu hayal edebiliyor musun?
• Meine Eltern interessieren sich für moderne Kunst. — Annemle babam modern sanatla ilgileniyor.
• Wir treffen uns morgen um acht vor dem Kino. — Yarın saat sekizde sinemanın önünde buluşuyoruz.
• Ich freue mich schon auf das Wochenende. — Hafta sonunu şimdiden dört gözle bekliyorum.

Tablo

Sık yapılan hatalar

• ❌ Ich wasche mich die Hände. → ✅ Ich wasche mir die Hände. — die Hände zaten Akkusativ nesnedir, bu yüzden dönüşlü zamir Dativ’e geçer.
• ❌ Ich muss beeilen. → ✅ Ich muss mich beeilen. — sich beeilen gerçek dönüşlü bir fiildir; zamir olmadan cümle eksik kalır. Türkçedeki «acele etmek» zamir istemediği için bu hata çok sık görülür.
• ❌ Wir freuen sich auf den Urlaub. → ✅ Wir freuen uns auf den Urlaub. — zamir özneye uyar; sich yalnız er/sie/es, sie (çoğul) ve Sie içindir.
• ❌ Ich bin mich erkältet. → ✅ Ich habe mich erkältet. — dönüşlü fiiller Perfekt’i, durum değişikliği bildirseler bile haben ile kurar.
• ❌ Ich kann mich das nicht vorstellen. → ✅ Ich kann mir das nicht vorstellen. — sich etwas vorstellen (= hayal etmek) Dativ ister; Akkusativ’li sich vorstellen «kendini tanıtmak» demektir.

İlgili konular

Dönüşlü zamirler kişi zamirlerinin hemen yanında durur; Akkusativ ile Dativ arasındaki ayrım ise bu iki hâlin kendi bölümlerinden tanıdığın ayrımın aynısıdır.