Almanca edatlı fiiller (Verben mit Präpositionen): warten auf, denken an, Angst haben vor
Edat fiile aittir ve hâli de belirler: warten auf + Akkusativ, teilnehmen an + Dativ. Fiili, edatı ve hâli tek bir birim olarak öğren.
Kural
Almancada birçok fiilde edat anlama göre seçilmez, fiile aittir — tıpkı ismin artikeli gibi — ve fiil, edattan sonra gelen ismin hâlini (Kasus) de belirler. Bu yüzden öğrenme birimi üç parçalıdır: fiil + edat + hâl, örneğin warten auf + Akkusativ (belirtme hâli).
Bu fikir sana yabancı değil: Türkçede de fiil, ismin hangi hâl ekini alacağını seçer — -den korkmak, -e inanmak, -e katılmak. Almancada ekin yerini bir edat ve artikelin gösterdiği hâl alır. Ama karşılıklar örtüşmez: korkmak ayrılma hâli ister, Angst haben ise vor + Dativ (yönelme hâli).
Buradan iki sonuç çıkar:
- Edat sabittir. warten fiili auf ister, denken fiili an, träumen fiili von. Kendi dilindeki karşılık yol göstermez: «beklemek» hiç edat almaz, «otobüsü beklemek» Almancada auf den Bus warten olur.
- Hâl de sabittir. an, auf, über, vor, in gibi iki hâlli edatların bilinen kuralı — wo? (nerede?) sorusunda Dativ, wohin? (nereye?) sorusunda Akkusativ — burada geçerli değildir. Aynı edat farklı fiillerle farklı hâl alır: denken an + Akkusativ, ama teilnehmen an + Dativ.
Bazı fiillerin anlamı edatla değişir: sich freuen auf + Akkusativ henüz gelecek bir şeyi dört gözle beklemektir; sich freuen über + Akkusativ olmuş ya da şu an var olan bir şeye sevinmektir (über das schöne Wetter — güzel havaya). sprechen über konuşulan konuyu, sprechen mit konuşulan kişiyi bildirir.
Soru ve cevap. Bir şey için wo(r)- + edat ile sorarsın (worauf, worüber, woran, wovon, womit — edat ünlüyle başlıyorsa araya -r- girer) ve da(r)- + edat ile geri gönderirsin: darauf, darüber, daran, davon, damit. Worauf wartest du? – Darauf. Bir kişi için edat kalır, zamir çekimlenir: Auf wen wartest du? – Auf dich. Bu birleşik biçimler kişiler için kullanılmaz; oluşumlarını ayrı bir konuda ayrıntılı bulursun.
Bir dass-cümlesinden ya da zu’lu mastardan önce edat, yan cümlenin önünde da(r)- biçimiyle geri gelir: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört. / Ich freue mich darauf, dich zu sehen. Özne aynıysa zu’lu mastar daha hafif seçenektir. Birçok fiilde bu da(r)- sözcüğü isteğe bağlıdır — Ich freue mich, dass du kommst de doğrudur — ama warten auf ile mutlaka gerekir.
Edatlı nesne orta alanda (Mittelfeld) öteki tümleçlerden sonra durur; ayrılabilen fiilde ön ek yine en sona gider: Ich nehme am Kurs teil. Listedeki fiillerin birçoğu da dönüşlüdür (sich freuen, sich ärgern, sich kümmern, sich verlassen); dönüşlü zamirin biçimleri kendi konusunda anlatılıyor.
Örnekler
- Ich warte schon eine halbe Stunde auf den Bus. — Yarım saattir otobüsü bekliyorum.
- Wir freuen uns auf die Ferien. — Tatili dört gözle bekliyoruz.
- Meine Schwester interessiert sich für Politik. — Kız kardeşim siyasetle ilgileniyor.
- Denkst du noch oft an deine Schulzeit? — Okul yıllarını hâlâ sık sık düşünüyor musun?
- Viele Kollegen nehmen am Seminar teil. — Birçok meslektaş seminere katılıyor.
- Sie ärgert sich über den Lärm im Treppenhaus. — Merdiven boşluğundaki gürültüye kızıyor.
- Mein Sohn hat Angst vor großen Hunden. — Oğlum büyük köpeklerden korkuyor.
- Kümmerst du dich bitte um die Tickets? — Biletlerle sen ilgilenir misin lütfen?
- Worauf wartest du? – Darauf, dass der Regen aufhört. — Neyi bekliyorsun? – Şunu: yağmurun dinmesini.
- Ich verlasse mich auf dich. — Sana güveniyorum.
Tablo
Sabit edat + Akkusativ:
| Fiil + edat | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| warten auf + Akk. | -i beklemek | Ich warte auf den Bus. |
| sich freuen auf + Akk. | -i dört gözle beklemek | Ich freue mich auf das Wochenende. |
| sich freuen über + Akk. | -e sevinmek | Ich freue mich über dein Geschenk. |
| sich ärgern über + Akk. | -e kızmak | Er ärgert sich über den Lärm. |
| sprechen über + Akk. | … hakkında konuşmak (konu) | Wir sprechen über das Projekt. |
| denken an + Akk. | -i düşünmek | Ich denke an dich. |
| sich erinnern an + Akk. | -i hatırlamak, aklında tutmak | Erinnerst du dich an Frau Weber? |
| glauben an + Akk. | -e inanmak | Sie glaubt an ihren Erfolg. |
| sich interessieren für + Akk. | -le ilgilenmek | Ich interessiere mich für Musik. |
| sich bedanken für + Akk. | … için teşekkür etmek | Ich bedanke mich für die Hilfe. |
| sich kümmern um + Akk. | -e bakmak, -le ilgilenmek | Er kümmert sich um den Garten. |
| bitten um + Akk. | -i rica etmek | Ich bitte dich um Hilfe. |
| sich verlassen auf + Akk. | -e güvenmek | Du kannst dich auf mich verlassen. |
| sich vorbereiten auf + Akk. | -e hazırlanmak | Wir bereiten uns auf die Prüfung vor. |
Sabit edat + Dativ:
| Fiil + edat | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| teilnehmen an + Dat. | -e katılmak | Ich nehme am Kurs teil. |
| Angst haben vor + Dat. | -den korkmak | Sie hat Angst vor der Prüfung. |
| träumen von + Dat. | -in hayalini kurmak | Er träumt von einem Haus. |
| abhängen von + Dat. | -e bağlı olmak | Das hängt vom Wetter ab. |
| gehören zu + Dat. | -in arasında / parçası olmak | Das gehört zu meinen Aufgaben. |
| anfangen mit + Dat. | -le başlamak | Wir fangen mit der Übung an. |
| sprechen mit + Dat. | -le konuşmak (kişi) | Ich spreche mit dem Chef. |
| sich beschäftigen mit + Dat. | -le uğraşmak | Sie beschäftigt sich mit Statistik. |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Ich warte für den Bus. → ✅ Ich warte auf den Bus. — edat Almanca fiilin kaydından gelir, kendi dilindeki karşılıktan değil: warten fiili auf ister.
- ❌ Ich nehme an den Kurs teil. → ✅ Ich nehme am Kurs teil. — teilnehmen an Dativ ister; hâl fiile aittir, wo?/wohin? kuralı burada işlemez (am = an dem).
- ❌ Ich erinnere mich über meine Kindheit. → ✅ Ich erinnere mich an meine Kindheit. — sich erinnern fiili an + Akkusativ ister; über başka fiillere aittir (sich ärgern über, sprechen über).
- ❌ Ich warte auf es. → ✅ Ich warte darauf. — şeyler için edat + kişi zamiri yerine da(r)- biçimi gelir; zamirli biçim yalnız kişiler içindir (auf dich).
- ❌ Wir warten, dass der Regen aufhört. → ✅ Wir warten darauf, dass der Regen aufhört. — warten auf ile dass-cümlesinden önce da(r)- biçimi zorunludur; sich freuen gibi bazı fiillerde düşebilir, ama warten ile edatı atıp yan cümleyi doğrudan bağlayamazsın.
Sık sorulan sorular
Almancada sabit edatlı fiil nedir, edatı neden kendim seçemiyorum?
Edat fiilin sözlük kaydına aittir, anlama göre serbestçe seçilmez: warten auf, denken an, träumen von. Edat, arkasından gelen ismin hâlini de belirler; bu yüzden fiil + edat + hâl birlikte öğrenilir (warten auf + Akkusativ), tıpkı bir ismin artikeliyle öğrenilmesi gibi.
Edattan sonra Akkusativ mi Dativ mi gelir, nasıl bilirim?
Hâl her fiil için sabittir ve fiille birlikte öğrenilir: warten auf, denken an, sich freuen über Akkusativ; teilnehmen an, Angst haben vor, träumen von Dativ ister. Aynı edat farklı fiillerle farklı hâl alabilir (denken an + Akkusativ, teilnehmen an + Dativ); iki hâlli edatların wo?/wohin? kuralı burada rol oynamaz.
sich freuen auf ile sich freuen über arasındaki fark nedir?
auf + Akkusativ henüz gelecek bir şeyi gösterir: Ich freue mich auf das Wochenende (hafta sonunu dört gözle bekliyorum). über + Akkusativ olmuş ya da şu an var olan bir şeye tepkidir: Ich freue mich über dein Geschenk (hediyene seviniyorum). Aynı ayrım sprechen über (konu) ile sprechen mit (kişi) arasında da vardır.
Bu fiillerle nasıl soru sorulur?
Bir şey için wo(r)- + edat: worauf, worüber, woran, wovon, womit (edat ünlüyle başlıyorsa araya -r- girer). Bir kişi için edat kalır, soru sözcüğü çekimlenir: auf wen, über wen, an wen, von wem, mit wem.
darauf, daran, davon ne zaman gerekir? dass-cümlesinden önce ne gelir?
Bir şeye geri göndermek için da(r)- + edat kullanılır (darauf, darüber, daran, davon, damit); kişi için edat + kişi zamiri (auf dich, von ihm). dass-cümlesinden ya da zu’lu mastardan önce da(r)- biçimi gelir: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört. / Ich freue mich darauf, dich zu sehen. sich freuen gibi fiillerde düşebilir, warten auf ile düşemez.