Almanca ayrılabilen ve ayrılamayan fiiller: ön ek nereye gider?

Kural

Ön ekli bir fiilde vurgu ön ekteyse fiil ayrılabilen (aufstehen, anrufen), vurgu kökteyse ayrılamayan fiildir (verstehen, bekommen). Fiilden yalnız ayrılabilen ön ek kopar; ayrılamayan ön ek her cümle türünde köke bitişik kalır. Türkçede fiil ön eki yoktur, sözcük yapımı neredeyse hep sonekle olur; bu yüzden fiilin bir parçasının cümlenin sonuna gitmesi sana yeni gelecek.

Ön ekler üç gruba ayrılır:

• Her zaman ayrılan ön ekler kapalı bir listedir; neredeyse hepsi ayrı bir sözcük (edat, zarf ya da sıfat) olarak da vardır: ab-, an-, auf-, aus-, bei-, ein-, fest-, her-, hin-, los-, mit-, nach-, vor-, weg-, zu-, zurück-, zusammen-.
• Hiç ayrılmayan ön ekler: be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer- ve daha seyrek görülen hinter-. Vurgusuzdurlar ve hinter dışında (o aynı zamanda bir edattır) hiçbiri tek başına sözcük değildir.
• İki türlü de olabilen, anlam değiştiren ön ekler: durch-, über-, um-, unter-, wieder-, wider-, voll-. Hangi fiilin söz konusu olduğunu vurgu gösterir: du fährst das Schild um (tabelayı devirmek), ama wir umfahren die Baustelle (şantiyenin etrafından dolaşmak). durch, über, um ve unter da birer edattır; yani edat olan her ön ek ayrılır diyemezsin.

Ayrılabilen ön ekin yeri yapıya bağlıdır:

• Ana cümlede (Präsens ya da Präteritum: şimdiki ya da yazıdaki geçmiş zaman) çekimli fiil 2. sırada, ön ek en sondadır; ikisi bir fiil çerçevesi (Verbklammer) kurar: Ich rufe dich morgen an. Evet-hayır sorusu ve emir kipi fiili aynı biçimde böler.
• Kip fiilinden sonra ya da düz mastar olarak fiil sonda bütün kalır: Ich muss dich anrufen.
• Yan cümlede fiil sona gider ve ön ek yeniden fiile yapışır: …, weil ich dich anrufe.
• Partizip II’de -ge- ön ek ile kökün arasına girer: angerufen, aufgestanden. Ayrılamayan fiiller hiç ge- almaz: verstanden, bekommen, erzählt. Temel fiilin kendisi ge- almıyorsa (-ieren ile biten fiiller), ayrılabilen bileşik de almaz: anprobieren → anprobiert.
• zu’lu mastarda (Infinitiv mit zu) ayrılabilen fiil zu’yu sözcüğün içine alır: anzurufen; ayrılamayan fiilde zu ayrı yazılır: zu verstehen.

Örnekler

• Ich stehe jeden Morgen um sechs Uhr auf. — Her sabah saat altıda kalkarım.
• Rufst du mich heute Abend an? — Bu akşam beni arar mısın?
• Der Zug fährt in zehn Minuten ab. — Tren on dakika sonra kalkıyor.
• Mach bitte das Fenster zu! — Pencereyi kapat lütfen!
• Gestern habe ich meinen Chef angerufen. — Dün patronumu aradım.
• Am Wochenende muss ich nicht früh aufstehen. — Hafta sonu erken kalkmak zorunda değilim.
• Die Frage habe ich leider nicht verstanden. — Ne yazık ki soruyu anlamadım.
• Wir haben gestern eine Einladung bekommen. — Dün bir davet aldık.
• Ich habe vergessen, das Licht auszumachen. — Işığı kapatmayı unuttum.
• Ich komme später, weil der Bus erst um acht abfährt. — Otobüs ancak sekizde kalktığı için daha geç geleceğim.
• Vorsicht, du fährst gleich das Schild um! — Dikkat, neredeyse tabelaya çarpıp devireceksin!
• Wir umfahren die Baustelle. — Şantiyenin etrafından dolaşıyoruz.

Tablo

Sık yapılan hatalar

• ❌ Ich aufstehe um sechs Uhr. → ✅ Ich stehe um sechs Uhr auf. — ana cümlede çekimli fiil 2. sırada durur, ayrılabilen ön ek sona gider.
• ❌ Ich habe dich gestern gerufen an. → ✅ Ich habe dich gestern angerufen. — Partizip II’de ön ek fiilde kalır, -ge- ön ek ile kökün arasına girer.
• ❌ Das habe ich nicht geverstanden. → ✅ Das habe ich nicht verstanden. — ayrılamayan fiiller Partizip II’yi ge- olmadan kurar.
• ❌ Ich versuche, früh zu aufstehen. → ✅ Ich versuche, früh aufzustehen. — ayrılabilen fiillerde zu ön ek ile kökün arasına girer ve her şey bitişik yazılır.
• ❌ Ich komme später, weil der Bus um acht fährt ab. → ✅ Ich komme später, weil der Bus um acht abfährt. — yan cümlede fiil sona gider ve ön ek yeniden fiile yapışır.

İlgili konular

ge-’nin yeri doğrudan Perfekt bölümüne, zu’lu biçimler zu’lu mastar bölümüne, cümleyi saran çerçeve ise temel söz dizimi bölümüne bağlanır. hin- ve her- ile kurulan yön zarfları (hinein, heraus) yer zarfları bölümünde anlatılıyor.