İki hâlli edatlar (Wechselpräpositionen): Akkusativ mi, Dativ mi?
an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen: yön (wohin?) için Akkusativ, bulunulan yer (wo?) için Dativ alır.
Kural
Dokuz Almanca edat iki hâl alabilir: an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen. Hâli edat tek başına belirlemez — cümlenin anlattığı durum (yer mi, yön mü) belirler.
- wohin? (nereye?) — bir şey yeni bir yere gider → Akkusativ: Ich hänge das Bild an die Wand.
- wo? (nerede?) — cümle yalnızca bir şeyin nerede olduğunu söyler → Dativ: Das Bild hängt an der Wand.
Bu ayrım Türkçeden tanıdıktır: «duvara asıyorum» ile «duvarda asılı». Yalnız tuzağa dikkat et: burada Türkçedeki yönelme hâli (-e) Almancada Akkusativ’e, bulunma hâli (-de) ise Dativ’e karşılık gelir. Üstelik hâl ismin sonunda değil, artikelde görünür.
Yani Akkusativ yer değiştirmeyi, Dativ konumu gösterir — ve bir yerin içinde hareket etmek de konumdur: Wir laufen im Park (parkta koşuyoruz, wo?) ile Wir laufen in den Park (parka koşuyoruz, wohin?).
Biçimler bildiğin biçimlerdir: Akkusativ den / das / die / die, Dativ dem / dem / der / den; Dativ çoğulda isim ayrıca -n alır (çoğul zaten -n ya da -s ile bitmiyorsa): zwischen den Häusern.
Fiil çiftleri. Birçok eylem için Almancada bir çift vardır: nesne alan bir eylem fiili (Akkusativ) ve nesne almayan bir konum fiili (Dativ) — stellen/stehen, legen/liegen, setzen/sitzen ve iki kez hängen (nesneli, düzenli hängte; nesnesiz, düzensiz hing). Seçtiğin fiil çoğu zaman hâli de belirler. stecken ise iki şekilde de kullanılabilir.
Kaynaşmış biçimler. Edat çoğu zaman artikelle kaynaşır. das ile kısa biçim standart yazı dilidir: ans, aufs, hinters, ins, übers, unters, vors. dem ile yalnızca sabit bir küme standarttır (am, beim, im, vom, zum); iki hâlli edatlardan bu yüzden yalnızca am (an dem) ve im (in dem). aufm, hinterm, überm, unterm, vorm gündelik dildir. neben ve zwischen kaynaşmaz.
Yer dışı kullanımlar. İfade yerle ilgili değilse hâl sabittir ve wo?/wohin? sınaması işe yaramaz: am Montag (pazartesi), am Abend (akşam) — günler ve günün bölümleri için an + Dativ; im Sommer (yazın), in einer Woche (bir hafta sonra) — aylar, mevsimler ve süreler için in + Dativ; vor drei Jahren (üç yıl önce) — vor + Dativ; über den Film sprechen (film hakkında konuşmak) — «hakkında» anlamında über + Akkusativ.
Örnekler
- Das Bild hängt an der Wand. — Resim duvarda asılı.
- Ich hänge das Bild an die Wand. — Resmi duvara asıyorum.
- Der Schlüssel liegt auf dem Tisch. — Anahtar masanın üstünde duruyor.
- Leg den Schlüssel bitte auf den Tisch. — Anahtarı lütfen masanın üstüne koy.
- Die Kinder spielen im Garten. — Çocuklar bahçede oynuyor.
- Die Kinder laufen in den Garten. — Çocuklar bahçeye koşuyor.
- Der Hund schläft unter dem Sofa. — Köpek kanepenin altında uyuyor.
- Der Ball rollt unter das Sofa. — Top kanepenin altına yuvarlanıyor.
- Wir warten vor dem Kino. — Sinemanın önünde bekliyoruz.
- Setz dich bitte neben mich! — Lütfen yanıma otur!
- Am Freitag fahren wir ans Meer. — Cuma günü deniz kenarına gidiyoruz.
- Wir haben lange über den Film gesprochen. — Uzun süre film hakkında konuştuk.
Tablo
| Edat | Anlam | wo? + Dativ | wohin? + Akkusativ |
|---|---|---|---|
| an | yanında, üzerinde (dikey yüzey, kenar) | an der Wand | an die Wand |
| auf | üstünde (yatay yüzey) | auf dem Tisch | auf den Tisch |
| hinter | arkasında | hinter dem Haus | hinter das Haus |
| in | içinde, içine | im (in dem) Garten | in den Garten |
| neben | yanında | neben dem Bett | neben das Bett |
| über | yukarısında, üzerinde | über dem Sofa (temas yok) | über das Sofa |
| unter | altında; «arasında» da (unter Freunden) | unter dem Stuhl | unter den Stuhl |
| vor | önünde | vor der Tür | vor die Tür |
| zwischen | arasında (iki ya da daha fazla) | zwischen den Häusern | zwischen die Häuser |
| Eylem: wohin? + Akkusativ | Konum: wo? + Dativ |
|---|---|
| stellen – stellte – gestellt (dik koymak) | stehen – stand – gestanden |
| legen – legte – gelegt (yatırarak koymak) | liegen – lag – gelegen |
| setzen – setzte – gesetzt (sich setzen: oturmak) | sitzen – saß – gesessen |
| hängen – hängte – gehängt (düzenli, nesneli) | hängen – hing – gehangen (düzensiz, nesnesiz) |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Ich stelle die Vase auf dem Tisch. → ✅ Ich stelle die Vase auf den Tisch. — stellen vazoyu yeni bir yere götürür (wohin?), bu yüzden Akkusativ; Dativ ile cümle konum fiili stehen isterdi.
- ❌ Das Buch liegt auf den Tisch. → ✅ Das Buch liegt auf dem Tisch. — liegen bir konum bildirir (wo?), konum da Dativ ile anlatılır.
- ❌ Ich liege das Handy auf den Tisch. → ✅ Ich lege das Handy auf den Tisch. — konum fiili liegen nesne almaz; eylem fiili legen’dir.
- ❌ Setz dich neben mir! → ✅ Setz dich neben mich! — sich setzen bir yer değiştirmedir (wohin?), bu yüzden Akkusativ zamir gerekir.
- ❌ Wir sprechen über dem Film. → ✅ Wir sprechen über den Film. — «hakkında» anlamında hâl sabittir: über burada her zaman Akkusativ alır.
İlgili konular
Sorun eklerin kendisindeyse önce Dativ ve Akkusativ konularını tekrar et; tek bir sabit hâl alan edatların da ayrı bir konusu var.
Sık sorulan sorular
İki hâlli edatlar ne zaman Akkusativ, ne zaman Dativ alır?
İfade wohin? (nereye?) sorusuna yanıt veriyorsa — biri ya da bir şey yeni bir yere gidiyorsa — Akkusativ. wo? (nerede?) sorusuna yanıt veriyorsa, yani cümle yalnızca bir şeyin nerede olduğunu söylüyorsa Dativ. Bir yerin içinde hareket etmek de wo? sayılır: Wir laufen im Park.
Hangi Almanca edatlar iki hâllidir?
Tam dokuz tane: an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen. Diğer yer edatlarının neredeyse hepsinin tek, sabit bir hâli vardır; örneğin aus, bei ve zu Dativ, durch ve um Akkusativ alır. İstisna entlang’dır (den Fluss entlang, ama entlang dem Fluss).
legen ile liegen arasındaki fark nedir?
legen eylem fiilidir: nesne alır ve Akkusativ ile kullanılır (Ich lege das Buch auf den Tisch). liegen bir konum bildirir, nesne almaz ve Dativ ile kullanılır (Das Buch liegt auf dem Tisch). Aynı ayrım stellen/stehen, setzen/sitzen ve hängen için de geçerlidir: nesneli hängen düzenlidir (hängte), nesnesiz hängen düzensizdir (hing).
am, im, ans, ins ve aufs neyin kısaltmasıdır?
Edat ile artikelin kaynaşmış biçimleridir. das ile yapılan bütün kaynaşmalar standart yazı dilidir: ans, aufs, hinters, ins, übers, unters, vors. dem ile burada yalnızca am (an dem) ve im (in dem) standarttır; aufm, hinterm, überm, unterm ve vorm yalnızca konuşma diline aittir.
Hiçbir şey hareket etmediği hâlde neden über den Film (Akkusativ) deniyor?
Çünkü yer dışı kullanımlarda hâl sabittir. «Hakkında» anlamındaki über Akkusativ alır; an + Dativ günleri (am Montag), in + Dativ ayları, mevsimleri ve süreleri (im Sommer) bildirir, vor + Dativ ise «önce» anlamına gelir (vor drei Jahren).