Almanca edatlar ve hâller: Akkusativ, Dativ, iki hâlli edatlar ve Genitiv

Kural

Almancada hâli edat belirler, cümlenin anlamı değil. Bu yüzden her edatı, artikele yüklediği hâlle birlikte öğren: für den Freund, ama mit dem Freund. Türkçede «arkadaş için», «arkadaşla» dersin: son çekim edatı ya da ek ismin arkasına gelir. Almancada edat ismin önünde durur ve hâl artikelde görünür: für einen Freund (bir arkadaş için), mit einem Freund (bir arkadaşla).

Dört grup vardır:

• Her zaman Akkusativ (belirtme hâli): durch, für, gegen, ohne, um. Gözle görülür biçimde yalnızca eril artikel değişir: der → den, ein → einen, mein → meinen. İki sözcük farklı davranır: entlang yalnızca isimden sonra geldiğinde Akkusativ alır (den Fluss entlang), önde durduğunda Dativ ya da Genitiv alır (entlang dem Fluss, entlang des Flusses); bis çoğunlukla ikinci bir edatın önünde durur ve hâli o edat belirler (bis zum Bahnhof), tek başına ise Akkusativ alır (bis nächsten Montag).
• Her zaman Dativ (yönelme hâli): aus, außer, bei, mit, nach, seit, von, zu, gegenüber. Yer, zaman ya da biçim anlatsın, hâl Dativ kalır. gegenüber kişi zamirinden sonra gelir (mir gegenüber); isimle iki sıra da olur (gegenüber dem Bahnhof / dem Bahnhof gegenüber).
• İki hâlli edatlar (Wechselpräpositionen): an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen. Yön için (wohin? — nereye?) Akkusativ alırlar: in die Stadt (şehre); bulunulan yer için (wo? — nerede?) Dativ: in der Stadt (şehirde). Bu sınama yalnızca yer bildiren kullanımlarda işe yarar; zaman ifadelerinde hâl sabittir ve ezberlenir: am Montag, im Mai, in einer Woche, vor einem Jahr hepsi Dativ’dir.
• Genitiv (tamlayan hâli): während, wegen, trotz, (an)statt, innerhalb, außerhalb — während des Kurses, trotz der Kälte. wegen ve trotz ile Dativ konuşmada ve bölgesel kullanımda olağandır, ama yazı dilinin normu Genitiv’dir. Genitiv’in görünür bir eki olmayacaksa Dativ zorunludur: wegen Geschäften.

Kaynaşmış biçimler. Edat + das standart yazı dilinde birleşir: ans, ins, aufs, durchs, fürs, ums, übers. dem ile yalnızca şu beş biçim standarttır: am, beim, im, vom, zum; der ile zur (zu + der); aufm, hinterm, überm, unterm, vorm gündelik konuşma diline aittir. Kaynaşmış biçim olağan, nötr seçimdir, kalıplaşmış ifadelerde ise tek seçenektir (zum Beispiel, am besten); ayrık biçim artikel vurgulandığında ya da arkadan bir ilgi cümlesi geldiğinde tercih edilir (in dem Haus, in dem ich wohne).

Örnekler

• Wir gehen durch den Park. — Parkın içinden geçiyoruz.
• Ich kaufe ein Geschenk für meine Schwester. — Kız kardeşim için bir hediye alıyorum.
• Ohne meinen Ausweis darf ich nicht ins Büro. — Kimliğim olmadan ofise giremem.
• Wir laufen den Fluss entlang. — Nehir boyunca yürüyoruz.
• Sie fährt mit dem Fahrrad zur Arbeit. — Bisikletle işe gidiyor.
• Seit einem Jahr wohne ich bei meinen Eltern. — Bir yıldır anne babamın yanında oturuyorum.
• Nach dem Essen gehen wir ins Kino. — Yemekten sonra sinemaya gidiyoruz. (wohin?)
• Das Bild hängt an der Wand. — Resim duvarda asılı. (wo?)
• Häng das Bild bitte an die Wand. — Resmi lütfen duvara as. (wohin?)
• Trotz des Regens spielen die Kinder draußen. — Yağmura rağmen çocuklar dışarıda oynuyor.
• Am Montag muss ich zum Arzt. — Pazartesi doktora gitmem gerekiyor.
• Der Bus fährt bis zum Hauptbahnhof. — Otobüs ana gara kadar gidiyor.

Tablo

Sık yapılan hatalar

• ❌ Ich fahre mit meinen Schwester. → ✅ Ich fahre mit meiner Schwester. — mit her zaman Dativ alır; dişil Dativ -r ile biter.
• ❌ Das Geschenk ist für meinem Vater. → ✅ Das Geschenk ist für meinen Vater. — für her zaman Akkusativ alır; eril Akkusativ -en ile biter.
• ❌ Ich wohne in die Stadt. → ✅ Ich wohne in der Stadt. — iki hâlli edatlarda bulunulan yer (wo?) Dativ alır; Akkusativ yalnızca yön (wohin?) içindir.
• ❌ Das Buch liegt aufm Tisch. → ✅ Das Buch liegt auf dem Tisch. — dem ile yalnızca am, beim, im, vom ve zum standarttır; aufm konuşma diline aittir.
• ⚠️ Wegen dem Wetter bleiben wir zu Hause. → ✅ Wegen des Wetters bleiben wir zu Hause. — konuşmada yanlış değil, ama gündelik dile aittir; standart yazı dili wegen ile Genitiv kullanır.

İlgili konular

Sıradaki adımlar: iki hâlli edatların ayrıntıları ve yer edatları — bir ülke, bir şehir ya da bir kişi için hangisi seçilir.