Czasowniki rozdzielnie i nierozdzielnie złożone: przedrostki i szyk zdania

Reguła

Czasownik z przedrostkiem jest rozdzielnie złożony, gdy akcent pada na przedrostek (aufstehen, anrufen), a nierozdzielnie złożony, gdy akcent pada na temat czasownika (verstehen, bekommen). Tylko przedrostek rozdzielny odrywa się od czasownika — nierozdzielny zostaje przy temacie w każdym typie zdania.

Przedrostki dzielą się na trzy grupy:

• Zawsze rozdzielne są przedrostki z tej zamkniętej listy; prawie wszystkie występują też jako samodzielne wyrazy (przyimki, przysłówki lub przymiotniki): ab-, an-, auf-, aus-, bei-, ein-, fest-, her-, hin-, los-, mit-, nach-, vor-, weg-, zu-, zurück-, zusammen-.
• Zawsze nierozdzielne są be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer- oraz rzadsze hinter-. Są nieakcentowane, a poza hinter (który jest też przyimkiem) żaden z nich nie występuje jako samodzielny wyraz.
• Jedno i drugie — z różnicą znaczenia — jest możliwe przy durch-, über-, um-, unter-, wieder-, wider-, voll-. Akcent pokazuje, o który czasownik chodzi: du fährst das Schild um (przewracasz znak) wobec wir umfahren die Baustelle (objeżdżamy plac budowy).

To, gdzie ląduje rozdzielny przedrostek, zależy od konstrukcji:

• Zdanie oznajmujące w Präsens lub Präteritum: forma osobowa czasownika stoi na drugim miejscu, a przedrostek na samym końcu — Ich rufe dich morgen an. Tak samo dzieli się czasownik w pytaniu o rozstrzygnięcie i w trybie rozkazującym.
• Po czasowniku modalnym i w samym bezokoliczniku czasownik zostaje na końcu w całości — Ich muss dich anrufen.
• Zdanie podrzędne: czasownik idzie na koniec, a przedrostek znów się z nim łączy — …, weil ich dich anrufe.
• Partizip II: -ge- wchodzi między przedrostek a temat — angerufen, aufgestanden. Czasowniki nierozdzielnie złożone nie mają ge- w ogóle: verstanden, bekommen, erzählt. A jeśli czasownik podstawowy sam nie ma ge- (czasowniki na -ieren), nie ma go też forma z przedrostkiem: anprobieren → anprobiert.
• Bezokolicznik z zu: w czasowniku rozdzielnie złożonym zu stoi w środku wyrazu — anzurufen; przy nierozdzielnie złożonym zostaje przed nim — zu verstehen.

Przykłady

• Ich stehe jeden Morgen um sechs Uhr auf. — Codziennie rano wstaję o szóstej.
• Rufst du mich heute Abend an? — Zadzwonisz do mnie dziś wieczorem?
• Der Zug fährt in zehn Minuten ab. — Pociąg odjeżdża za dziesięć minut.
• Mach bitte das Fenster zu! — Zamknij, proszę, okno!
• Gestern habe ich meinen Chef angerufen. — Wczoraj zadzwoniłem do szefa.
• Am Wochenende muss ich nicht früh aufstehen. — W weekend nie muszę wcześnie wstawać.
• Die Frage habe ich leider nicht verstanden. — Niestety nie zrozumiałem tego pytania.
• Wir haben gestern eine Einladung bekommen. — Wczoraj dostaliśmy zaproszenie.
• Ich habe vergessen, das Licht auszumachen. — Zapomniałem zgasić światło.
• Ich komme später, weil der Bus erst um acht abfährt. — Przyjdę później, bo autobus odjeżdża dopiero o ósmej.
• Vorsicht, du fährst gleich das Schild um! — Uważaj, zaraz przewrócisz ten znak!
• Wir umfahren die Baustelle. — Objeżdżamy plac budowy.

Tabela

Typowe błędy

• ❌ Ich aufstehe um sechs Uhr. → ✅ Ich stehe um sechs Uhr auf. — W zdaniu oznajmującym forma osobowa stoi na drugim miejscu, a przedrostek na końcu.
• ❌ Ich habe dich gestern gerufen an. → ✅ Ich habe dich gestern angerufen. — W Partizip II przedrostek zostaje przy czasowniku, a -ge- wchodzi między przedrostek a temat.
• ❌ Das habe ich nicht geverstanden. → ✅ Das habe ich nicht verstanden. — Czasowniki nierozdzielnie złożone tworzą Partizip II bez ge-.
• ❌ Ich versuche, früh zu aufstehen. → ✅ Ich versuche, früh aufzustehen. — Przy czasowniku rozdzielnie złożonym zu stoi między przedrostkiem a tematem, wszystko pisane łącznie.
• ❌ Ich komme später, weil der Bus um acht fährt ab. → ✅ Ich komme später, weil der Bus um acht abfährt. — W zdaniu podrzędnym cały czasownik razem z przedrostkiem stoi na końcu.

Powiązane tematy

Zasada z ge- należy do rozdziału o czasie Perfekt, formy z zu — do rozdziału o bezokoliczniku z zu, a klamra zdaniowa — do rozdziału o szyku zdania oznajmującego.