Tryb rozkazujący (Imperativ): formy dla du, ihr i Sie

Reguła

Tryb rozkazujący (Imperativ) służy do wydawania poleceń i instrukcji oraz do formułowania próśb. Niemiecki ma trzy formy, po jednej dla każdego sposobu zwracania się do rozmówcy: du, ihr i Sie. We wszystkich trzech czasownik stoi na początku; przed nim może jeszcze stanąć bitte albo zwrot do adresata.

• du: temat czasu teraźniejszego, bez końcówki i bez zaimka — Komm!, Geh!, Mach! (przy czasownikach z wymianą e → i temat zmienia samogłoskę, zob. niżej)
• ihr: dokładnie forma czasu teraźniejszego dla ihr, tylko bez zaimka — Kommt!, Geht!, Macht!
• Sie: bezokolicznik + Sie; tutaj zaimek jest obowiązkowy i stoi zaraz za czasownikiem — Kommen Sie!

O formie dla du decydują trzy zasady:

• Końcówka -e jest obowiązkowa, gdy temat kończy się na -d lub -t (Arbeite!, Warte!, Rede!), na -ig (Entschuldige!) albo na -m/-n po innej spółgłosce (Öffne!, Atme!, Rechne!) — ale nie po l, m, n, r (lernen → Lern!). Czasowniki na -eln zachowują -e i tracą e tematu: sammeln → Sammle!
• Czasowniki z wymianą e → i/ie zachowują tę samogłoskę i nigdy nie dostają -e: geben → Gib!, nehmen → Nimm!, essen → Iss!, lesen → Lies!, sehen → Sieh!, sprechen → Sprich!, helfen → Hilf!, vergessen → Vergiss!
• Czasowniki, które w formie du dostają przegłos (a → ä, au → äu), tracą go w trybie rozkazującym: fahren → Fahr!, schlafen → Schlaf!, tragen → Trag!, laufen → Lauf!

Przy wszystkich pozostałych czasownikach -e jest fakultatywne (Sag! / Sage!) i w języku codziennym zwykle znika.

Czasownik sein jest nieregularny: Sei! – Seid! – Seien Sie! Czasowniki rozdzielnie złożone odsyłają przedrostek na koniec zdania (Steh auf!), a zwrotne zachowują swój zaimek bezpośrednio za czasownikiem (Setz dich! – Setzt euch! – Setzen Sie sich!).

Przeczenie tworzymy przez nicht po czasowniku i jego dopełnieniach, ale przed przedrostkiem rozdzielnym (Ruf mich nicht an!), albo przez kein przed rzeczownikiem (Mach keinen Lärm!). Słowa bitte, mal i doch łagodzą ton wypowiedzi. Wspólną propozycję („zróbmy coś”) wyraża forma z wir: Gehen wir!

Przykłady

• Komm bitte um acht! — Przyjdź, proszę, o ósmej.
• Wartet hier auf mich! — Zaczekajcie tu na mnie.
• Nehmen Sie bitte Platz! — Proszę usiąść.
• Sprich bitte langsamer! — Mów, proszę, wolniej.
• Fahr nicht so schnell! — Nie jedź tak szybko.
• Öffne bitte das Fenster! — Otwórz, proszę, okno.
• Ruf mich morgen an! — Zadzwoń do mnie jutro.
• Setzen Sie sich bitte! — Proszę usiąść.
• Sei bitte pünktlich! — Bądź, proszę, punktualny.
• Vergiss deinen Ausweis nicht! — Nie zapomnij dowodu.

Tabela

Typowe błędy

• ❌ Gebe mir bitte das Buch! → ✅ Gib mir bitte das Buch! — czasowniki z wymianą e → i zachowują nową samogłoskę i nie dostają -e.
• ❌ Fähr langsamer! → ✅ Fahr langsamer! — przegłos z formy du nie pojawia się w trybie rozkazującym.
• ❌ Arbeit nicht so viel! → ✅ Arbeite nicht so viel! — temat zakończony na -t lub -d wymaga końcówki -e.
• ❌ Warten bitte einen Moment! → ✅ Warten Sie bitte einen Moment! — w formie grzecznościowej zaimek Sie jest obowiązkowy i stoi tuż za czasownikiem.
• ❌ Anruf mich heute Abend! → ✅ Ruf mich heute Abend an! — czasowniki rozdzielnie złożone odsyłają przedrostek na koniec zdania.

Powiązane tematy

Jeśli rozkaz brzmi zbyt bezpośrednio, uprzejmiejszym wyjściem jest pytanie z czasownikiem modalnym: Kannst du mir bitte helfen? albo Können Sie bitte warten? Które czasowniki wymieniają samogłoskę tematu, pokazuje rozdział o odmianie w czasie teraźniejszym — to właśnie one mają zaskakujące formy dla du. Wędrówkę przedrostka i miejsce zaimka zwrotnego opisują rozdziały o czasownikach rozdzielnie złożonych i zwrotnych.