Sıralama bağlaçları: und, aber, oder, denn, sondern ve söz dizimi

Kural

und, aber, oder, denn ve sondern iki eşit parçayı bağlar: iki ana cümleyi ya da aynı türden iki sözcüğü veya öbeği. Bu bağlaçlar 0. konumda durur: bağlaç cümlenin ilk öğesi sayılmaz, bu yüzden ardından gelen cümle olağan ana cümle düzenini korur. 1. konumda genellikle özne bulunur, başka bir öğe bulunursa özne fiilin arkasına geçer; çekimli fiil ise 2. konumda kalır. Bağlacın kendisi hiçbir zaman devrik yapı yaratmaz.

Her birinin işlevi:

• und — ekleme («ve»).
• aber — karşıtlık ya da sınırlama («ama, fakat»); iki kısım da doğru olabilir.
• oder — seçenek («ya da, veya»).
• denn — neden («çünkü»); nedeni açıklar, ama tek başına Warum? sorusuna cevap veremez.
• sondern — olumsuzluktan sonra düzeltme: ikinci kısım, ilk kısmın reddettiği şeyin yerine geçer.

…, denn morgen schreibe ich eine Prüfung cümlesinde özne fiilin arkasına geçer; sebep denn değil, cümlenin bir zaman ifadesiyle başlamasıdır.

aber mı, sondern mı? sondern’i yalnızca bir olumsuzluktan (nicht, kein, nie) sonra, reddedilen öğenin yerine konan şey gelirken kullan: nicht mein Mantel, sondern deiner — «benim paltom değil, seninki». Olumsuzluk yoksa sondern kullanılamaz. Olumsuzluk düzeltilmiyor da yalnızca sınırlanıyorsa aber doğrudur: Er ist nicht reich, aber zufrieden. — «Zengin değil ama memnun.»

denn mi, weil mi? Neden aynı, yapı farklı. denn, Türkçedeki «çünkü» gibi açıkladığı cümleden sonra gelir; ardından fiil ikinci sırada kalır ve denn’li cümle açıkladığı cümlenin önüne geçemez. weil ise yan cümle bağlacıdır, tıpkı «-dığı için» gibi fiili sona atar ve cümlenin başına da geçebilir; o zaman ana cümle devrik olur.

Virgül. aber, denn ve sondern’den önce virgül zorunludur, kısa öbekler arasında da (klein, aber hell). und ya da oder ile bağlanan iki tam ana cümle arasında virgül isteğe bağlıdır; okumayı kolaylaştırıyorsa koy. Yalnızca sözcükler, öbekler ya da aynı ve tekrarlanmayan özneye ait ikinci bir fiil bağlanıyorsa virgül konmaz.

aber cümlenin içinde vurgusuz bir pekiştirme sözcüğü (Partikel) olarak da geçer (Ich habe aber keine Zeit); orada 0. konumdaki bağlaç değildir.

Örnekler

• Ich koche, und du deckst den Tisch. — Ben yemek yapıyorum ve sen sofrayı kuruyorsun.
• Ich stehe um sechs auf und gehe joggen. — Altıda kalkıyorum ve koşuya gidiyorum.
• Wir gehen ins Kino oder wir bleiben zu Hause. — Sinemaya gideriz ya da evde kalırız.
• Möchtest du Tee oder trinkst du lieber Kaffee? — Çay mı istersin, yoksa kahve mi tercih edersin?
• Der Kurs ist teuer, aber er ist sehr gut. — Kurs pahalı ama çok iyi.
• Die Wohnung ist klein, aber hell. — Daire küçük ama aydınlık.
• Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — Daha sonra geleceğim, çünkü bir randevum daha var.
• Ich bleibe heute zu Hause, denn morgen schreibe ich eine Prüfung. — Bugün evde kalıyorum, çünkü yarın sınava giriyorum.
• Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — Bu benim paltom değil, seninki.
• Wir fahren nicht mit dem Auto, sondern mit dem Zug. — Arabayla değil, trenle gidiyoruz.

Tablo

Sık yapılan hatalar

• ❌ Ich komme später, denn habe ich noch einen Termin. → ✅ Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — denn 0. konumda durur ve sayılmaz; özne 1. konumda kalır, devrik yapı olmaz.
• ❌ Ich bleibe zu Hause, denn ich müde bin. → ✅ Ich bleibe zu Hause, denn ich bin müde. — fiili sona yalnızca weil ve da gönderir; denn’den sonra cümle ana cümle olarak kalır.
• ❌ Das ist nicht mein Mantel, aber deiner. → ✅ Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — ikinci kısım olumsuzluğun reddettiği şeyin yerine geçiyor; bu düzeltme sondern ister.
• ❌ Die Wohnung ist klein, sondern hell. → ✅ Die Wohnung ist klein, aber hell. — olumsuzluk yok ve hiçbir şeyin yerine başka bir şey konmuyor; burada yalnız aber olur.
• ❌ Ich rufe an aber es meldet sich niemand. → ✅ Ich rufe an, aber es meldet sich niemand. — aber, denn ve sondern’den önce virgül zorunludur.

İlgili konular

Türkçede düzeltme için «değil, …» yapısı yeter; Almancada burada sondern şarttır, «ama» diye düşünüp aber yazmak sık görülen bir hatadır. deshalb ve trotzdem gibi bağlaç görevli zarflar ise tam tersine 1. konumu doldurur ve devrik yapı yaratır.