Tamlayan hâli (Genitiv): des/der, isim ekleri ve Genitiv alan edatlar
Genitiv iyeliği gösterir ve wessen? sorusunu yanıtlar: der/das → des + ismin sonuna -s/-es; die ve çoğul → der, isim ek almaz.
Kural
Genitiv (tamlayan hâli) iyeliğin ve isim tamlamasının hâlidir: wessen? (kimin?) sorusunu yanıtlar ve bir ismi başka bir isme bağlar — das Auto meines Vaters. Genellikle fiile değil, önündeki isme bağlıdır (istisna: birkaç resmî fiil).
Türkçede tamlayan önde durur, iki isim de ek alır («babamın arabası»); Almancada tamlayan genellikle arkaya gelir ve tamlanan isim iyelik eki almaz — yalnızca artikelsiz özel isim öne geçer (Annas Auto).
İki şey değişir: artikel (eril ve nötr des, dişil ve çoğul der; aynı kalıpla eines/keines/meines, einer/keiner/meiner) ve isim: eril ve nötr tekil isimler -s ya da -es alır, dişil isimler ve çoğullar ek almaz — hâli yalnızca artikel gösterir.
- -es, -s, -ß, -z, -tz, -x ile biten isimlerde zorunludur (des Hauses, des Platzes); kısa ünlüden sonraki tek -s ikileşir: des Busses, des Ergebnisses. Ünsüzle biten tek heceliler de genellikle -es alır (des Mannes, des Kindes; bazılarında des Tags da doğrudur); ünlüyle biten tek heceliler -s alır (des Sees, des Knies, des Schnees).
- -s, daha uzun isimlere gelir, özellikle vurgusuz -er, -el, -en ile bitenlere (des Lehrers, des Fensters, des Wagens) ve çok heceli isimlerin çoğuna (des Urlaubs; des Erfolgs ya da des Erfolges). -us/-os ile biten Latince ve Yunanca kökenli isimler değişmez: des Rhythmus, des Zirkus.
- n-çekimli eril isimler -s değil -en alır: des Studenten, des Kollegen, des Nachbarn, des Herrn.
Özel isimler yalnızca kesme işaretsiz -s alır: Annas Fahrrad, Deutschlands Hauptstadt. Dikkat: Türkçede özel isimden sonra kesme işareti konur («Anna’nın»), Almancada konmaz. -s, -ß, -x, -z ya da -tz ile biten bir isim ikinci bir -s alamaz, yalnızca kesme işareti alır (Max' Auto, Hans' Buch, Fritz' Hut). Resmî yazım, temel biçimi tanınır kılmak için açıklayıcı bir kesme işaretine de izin verir (Andrea's Blumenladen), ama Annas gibi olağan durumlarda değil.
Genitiv alan edatların en sık kullanılan altısı: während, wegen, trotz, statt (anstatt), innerhalb, außerhalb (resmî yazıda ayrıca aufgrund, angesichts, mithilfe). wegen dem Wetter gibi Dativ’li biçimler yanlış değil, gündelik ya da bölgesel; yazıda Genitiv kullanılır. Artikelsiz, sıfatsız isimde Genitiv görünmüyorsa Dativ zorunludur: wegen Geschäften. Birkaç resmî fiil Genitiv nesne alır: gedenken, bedürfen, sich erfreuen ve hukuk dilinde jemanden einer Sache beschuldigen.
Konuşmada yerini çoğu zaman von + Dativ alır: das Auto von meinem Bruder. Yazı dili Genitiv’i tercih eder; hâli gösterecek artikel ya da sıfat yoksa von zorunludur (der Import von Waren).
Örnekler
- Das ist das Auto meines Vaters. — Bu, babamın arabası.
- Die Farbe des Hauses gefällt mir nicht. — Evin rengi hoşuma gitmiyor.
- Der Vorschlag des Studenten wurde angenommen. — Öğrencinin önerisi kabul edildi.
- Die Meinung der Kinder ist uns wichtig. — Çocukların fikri bizim için önemli.
- Annas Fahrrad steht im Hof. — Anna’nın bisikleti avluda duruyor.
- Max' Auto ist schon wieder kaputt. — Max’ın arabası yine bozuldu.
- Während der Pause habe ich telefoniert. — Mola sırasında telefonla konuştum.
- Trotz des Regens sind wir spazieren gegangen. — Yağmura rağmen yürüyüşe çıktık.
- Innerhalb einer Woche bekommen Sie eine Antwort. — Bir hafta içinde yanıt alırsınız.
- Wir gedenken der Opfer. — Kurbanları anıyoruz.
- Das ist das Auto von meinem Bruder. — Bu, erkek kardeşimin arabası (konuşma dili, meines Bruders yerine).
Tablo
| Hâl | eril | nötr | dişil | çoğul |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der/ein/mein Mann | das/ein/mein Kind | die/eine/meine Frau | die/keine/meine Kinder |
| Genitiv | des/eines/meines Mannes | des/eines/meines Kindes | der/einer/meiner Frau | der/keiner/meiner Kinder |
| İsim (eril/nötr, n-çekimi dışında) | Genitiv eki | Örnek |
|---|---|---|
| tek heceli, ünsüzle biten | -es | der Mann → des Mannes, das Kind → des Kindes |
| tek heceli, ünlüyle biten | -s | der See → des Sees, das Knie → des Knies |
| -s, -ß, -z, -tz, -x ile biten | -es (kısa ünlüden sonraki -s ikileşir) | das Haus → des Hauses, der Bus → des Busses |
| çok heceli, -er, -el, -en ile biten | -s | der Lehrer → des Lehrers, das Fenster → des Fensters |
| diğer çok heceliler | -s (-es de olur) | der Urlaub → des Urlaubs, der Erfolg → des Erfolgs |
| -us, -os ile biten (Latince/Yunanca) | ek yok | der Rhythmus → des Rhythmus, der Zirkus → des Zirkus |
| n-çekimi (eril) | -en | der Student → des Studenten |
| dişil ve çoğul | ek yok | die Frau → der Frau, die Kinder → der Kinder |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Das ist das Auto meines Vater. → ✅ Das ist das Auto meines Vaters. — eril ve nötr isimler de -s/-es ister; artikel tek başına yetmez.
- ❌ Das ist die Tasche meiner Schwesters. → ✅ Das ist die Tasche meiner Schwester. — dişil isimler Genitiv eki almaz; yalnızca artikel der/einer/meiner olur.
- ❌ Anna's Fahrrad steht im Hof. → ✅ Annas Fahrrad steht im Hof. — özel ismin Genitiv -s’i kesme işaretsiz yazılır; kesme işareti isim zaten -s, -ß, -x, -z ya da -tz ile bitiyorsa standarttır (Max' Auto), bunun dışında yalnızca temel biçimi tanınır kılmak için izinlidir (Andrea's Blumenladen).
- ❌ Trotz des Regen sind wir spazieren gegangen. → ✅ Trotz des Regens sind wir spazieren gegangen. — Genitiv alan bir edattan sonra bütün öbek Genitiv’dedir, bu yüzden eril isim ekini korur.
- ❌ Das ist das Auto von die Eltern. → ✅ Das ist das Auto von den Eltern. — von Dativ alan bir edattır; Genitiv’li biçim das Auto der Eltern’dir.
Sık sorulan sorular
Almancada Genitiv ne zaman kullanılır?
İyelik ve isim tamlamaları için (wessen? — kimin? sorusunu yanıtlar), während, wegen, trotz, statt, innerhalb, außerhalb gibi Genitiv alan edatlardan sonra ve birkaç resmî fiille. Gündelik konuşmada çoğu zaman yerini von + Dativ alır.
Genitiv eki ne zaman -s, ne zaman -es olur?
-s, -ß, -z, -tz, -x ile biten isimlerde -es gelir; kısa ünlüden sonraki tek -s ikileşir (des Busses). Ünsüzle biten tek heceli isimler de genellikle -es alır (des Kindes, des Mannes). Daha uzun isimler, özellikle -er, -el, -en ile bitenler (des Lehrers), ve ünlüyle biten tek heceliler (des Sees) -s alır. -us/-os ile biten Latince ve Yunanca kökenli isimler değişmez (des Rhythmus); dişil isimler ve çoğullar hiç ek almaz.
Özel isimlerin Genitiv’i nasıl yapılır?
İsim + s, kesme işareti olmadan: Annas Auto, Peters Freundin, Deutschlands Hauptstadt. Zaten -s, -ß, -x, -z ya da -tz ile biten isimler yalnızca kesme işareti alır (Max' Auto, Hans' Buch) ya da von ile söylenir: das Auto von Max. Açıklayıcı bir kesme işaretine yalnızca ismin temel biçimini tanınır kılmak için izin verilir (Andrea's Blumenladen).
Hangi edatlar Genitiv alır?
En sık kullanılan altısı: während, wegen, trotz, statt (anstatt), innerhalb ve außerhalb; resmî yazı dilinde aufgrund, angesichts, mithilfe de eklenir. Dativ ile (wegen dem Wetter) konuşma diline ya da bölgesel kullanıma aittir; isim yalın durup Genitiv görünmeyecekse Dativ zorunludur: wegen Geschäften.
meines Bruders yerine von meinem Bruder diyebilir miyim?
Evet, von + Dativ konuşmadaki olağan biçimdir; yazı dili Genitiv’i tercih eder. İsim artikelsiz ve sıfatsız duruyorsa tek seçenek von’dur: der Import von Waren.