Spójniki und, aber, oder, denn, sondern: szyk zdania i przecinek

Reguła

und, aber, oder, denn i sondern łączą dwie równorzędne części — dwa zdania główne albo dwa wyrazy czy dwie grupy wyrazowe tego samego typu. Stoją na pozycji zerowej: spójnik nie liczy się jako pierwsza część zdania, więc zdanie po nim zachowuje zwykły szyk zdania głównego — na pierwszym miejscu stoi podmiot albo inna część zdania, a wtedy podmiot staje za czasownikiem; odmieniony czasownik zostaje na drugim miejscu. Sam spójnik nigdy nie powoduje inwersji.

Znaczenia:

• und — dodanie kolejnej informacji.
• aber — przeciwstawienie lub ograniczenie; obie części mogą być prawdziwe.
• oder — alternatywa.
• denn — powód; odpowiada na pytanie warum?
• sondern — sprostowanie po przeczeniu: druga część zastępuje to, co pierwsza odrzuca.

aber czy sondern? sondern stawiamy tylko wtedy, gdy po przeczeniu (nicht, kein, nie) pojawia się zamiennik tego, co zostało odrzucone: nicht mein Mantel, sondern deiner. Bez przeczenia sondern jest niemożliwe. Jeśli przeczenie zostaje tylko ograniczone, a nie zastąpione, też używamy aber: Er ist nicht reich, aber zufrieden. Uwaga dla Polaków: polskie ale odpowiada obu niemieckim spójnikom, dlatego test z przeczeniem jest tak ważny.

denn czy weil? Powód jest ten sam, budowa zdania inna. denn stoi na pozycji zerowej, więc czasownik zostaje na drugim miejscu, a część z denn idzie zawsze po zdaniu, które uzasadnia, nigdy przed nim. (Po kropce denn może otworzyć nowe zdanie: Ich bleibe zu Hause. Denn ich bin müde.) weil wprowadza zdanie podrzędne: przesuwa odmieniony czasownik na koniec, a samo zdanie z weil może też stać z przodu — wtedy w zdaniu głównym mamy szyk przestawny.

Przecinek. Przed aber, denn i sondern przecinek jest obowiązkowy, także między krótkimi grupami wyrazowymi (klein, aber hell). Między dwoma pełnymi zdaniami głównymi z und albo oder przecinek jest fakultatywny — stawiamy go, gdy ułatwia czytanie. Gdy łączą tylko wyrazy, grupy wyrazowe albo drugi czasownik z tym samym, niepowtórzonym podmiotem, przecinka nie ma.

aber pojawia się też nieakcentowane w środku zdania jako partykuła (Ich habe aber keine Zeit) — nie jest to wtedy spójnik z pozycji zerowej.

Przykłady

• Ich koche, und du deckst den Tisch. — Ja gotuję, a ty nakrywasz do stołu.
• Ich stehe um sechs auf und gehe joggen. — Wstaję o szóstej i idę biegać.
• Wir gehen ins Kino oder wir bleiben zu Hause. — Pójdziemy do kina albo zostaniemy w domu.
• Möchtest du Tee oder trinkst du lieber Kaffee? — Chcesz herbatę czy wolisz kawę?
• Der Kurs ist teuer, aber er ist sehr gut. — Kurs jest drogi, ale bardzo dobry.
• Die Wohnung ist klein, aber hell. — Mieszkanie jest małe, ale jasne.
• Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — Przyjdę później, bo mam jeszcze jedno spotkanie.
• Ich bleibe heute zu Hause, denn morgen schreibe ich eine Prüfung. — Zostaję dziś w domu, bo jutro piszę egzamin.
• Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — To nie jest mój płaszcz, tylko twój.
• Wir fahren nicht mit dem Auto, sondern mit dem Zug. — Nie jedziemy samochodem, lecz pociągiem.

Tabela

Typowe błędy

• ❌ Ich komme später, denn habe ich noch einen Termin. → ✅ Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — denn stoi na pozycji zerowej i się nie liczy, więc podmiot zostaje na pierwszym miejscu.
• ❌ Ich bleibe zu Hause, denn ich müde bin. → ✅ Ich bleibe zu Hause, denn ich bin müde. — Tylko weil i da przesuwają czasownik na koniec; po denn mamy zwykłe zdanie główne.
• ❌ Das ist nicht mein Mantel, aber deiner. → ✅ Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — Druga część zastępuje to, co zostało zaprzeczone, a takie sprostowanie wymaga sondern.
• ❌ Die Wohnung ist klein, sondern hell. → ✅ Die Wohnung ist klein, aber hell. — Nie ma przeczenia i nic nie jest zastępowane, więc możliwe jest tylko aber.
• ❌ Ich rufe an aber es meldet sich niemand. → ✅ Ich rufe an, aber es meldet sich niemand. — Przed aber, denn i sondern stawiamy przecinek.

Powiązane tematy

Przeciwieństwem są spójniki zdania podrzędnego (dass, weil, wenn), po których czasownik idzie na koniec. Inaczej zachowują się przysłówki spójnikowe deshalb i trotzdem: zajmują pierwsze miejsce i powodują inwersję.