Spójniki dwuczłonowe: sowohl … als auch, weder … noch, je … desto
Podwójne konektory po niemiecku: co łączą, który człon wymusza szyk przestawny, kiedy orzeczenie stoi w liczbie mnogiej i gdzie jest przecinek.
Reguła
Spójniki dwuczłonowe tworzą stałą parę — pominięcie jednej części rozbija połączenie. Różnią się tym, co potrafią połączyć:
- sowohl … als auch, weder … noch, nicht nur … sondern auch — najczęściej dwa wyrazy lub grupy wyrazów w jednym zdaniu, ale też całe zdania;
- entweder … oder, zwar … aber, einerseits … andererseits, mal … mal, teils … teils — grupy wyrazów albo całe zdania;
- je … desto/umso — wyłącznie dwa zdania (utarty skrót Je mehr, desto besser to dopuszczalna elipsa).
Gdy któryś człon otwiera zdanie, o szyku decyduje jego część mowy.
- oder, sondern i aber to spójniki na pozycji 0. Po nich szyk pozostaje zwykły: najpierw podmiot, odmieniony czasownik na drugim miejscu.
- noch, andererseits, desto/umso, mal i teils to przysłówki na pozycji 1. Zajmują pierwsze miejsce, zaraz po nich stoi odmieniony czasownik, a podmiot przesuwa się za niego (szyk przestawny).
- entweder stoi na pozycji 0 (Entweder wir nehmen den Zug) albo na pozycji 1 (Entweder nehmen wir den Zug); weder stoi na pozycji 1, wtedy z inwersją (Weder hat er angerufen …); zwar i einerseits stoją na pozycji 1 albo w środku zdania (Die Wohnung ist zwar klein) — wszystko to jest poprawne.
- W parze je … desto/umso zdanie z je jest podrzędne i stoi zwykle jako pierwsze: stopień wyższy zaraz po je, odmieniony czasownik na końcu. desto (albo umso) ze stopniem wyższym wypełnia potem pozycję 1 zdania głównego.
Przy dwóch podmiotach w liczbie pojedynczej po sowohl … als auch orzeczenie stoi w liczbie mnogiej; po weder … noch poprawna jest i pojedyncza, i mnoga, przy czym dziś częściej wybiera się mnogą. Samo weder … noch jest przeczeniem — nie dokładamy nicht ani kein.
Przecinki: wewnątrz sowohl … als auch i weder … noch łączących grupy wyrazów przecinka nie ma (weder Zeit noch Lust); jest obowiązkowy przed sondern i aber oraz między zdaniem z je a zdaniem z desto; między dwoma zdaniami głównymi z entweder … oder jest fakultatywny, ale zwykle się go stawia.
Przykłady
- Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. — Zarówno mój brat, jak i moja siostra mieszkają w Berlinie.
- Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. — Ani nie zadzwonił, ani nie napisał wiadomości.
- Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. — Mówi nie tylko po francusku, lecz także po rosyjsku.
- Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. — Albo pojedziemy pociągiem, albo samochodem.
- Die Wohnung ist zwar klein, aber sehr hell. — Mieszkanie jest wprawdzie małe, ale bardzo jasne.
- Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. — Im dłużej czekam, tym bardziej się denerwuję.
- Einerseits möchte ich mehr verdienen, andererseits will ich weniger arbeiten. — Z jednej strony chciałbym więcej zarabiać, z drugiej chcę mniej pracować.
- Mal kommt der Bus zu früh, mal kommt er zu spät. — Raz autobus przyjeżdża za wcześnie, raz za późno.
- Der Vortrag war teils interessant, teils langweilig. — Wykład był po części interesujący, po części nudny.
Tabela
| Konektor | Znaczenie | Co łączy | Drugi człon | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| sowohl … als auch | zarówno … jak i | najczęściej wyrazy i grupy wyrazów | w obrębie jednego zdania, bez wpływu na szyk | Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. |
| nicht nur … sondern auch | nie tylko … lecz także | grupy wyrazów i zdania | sondern = pozycja 0, bez inwersji | Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. |
| weder … noch | ani … ani | grupy wyrazów i zdania | noch = pozycja 1 → szyk przestawny | Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. |
| entweder … oder | albo … albo | grupy wyrazów i zdania | oder = pozycja 0, bez inwersji | Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. |
| zwar … aber | wprawdzie … ale | grupy wyrazów i zdania | aber = pozycja 0, bez inwersji | Die Wohnung ist zwar klein, aber sehr hell. |
| einerseits … andererseits | z jednej strony … z drugiej strony | zdania | andererseits = pozycja 1 → szyk przestawny | Einerseits möchte ich mehr verdienen, andererseits will ich weniger arbeiten. |
| mal … mal | raz … raz | zdania i grupy wyrazów | mal = pozycja 1 → szyk przestawny | Mal kommt der Bus zu früh, mal kommt er zu spät. |
| teils … teils | po części … po części | grupy wyrazów i zdania | teils = pozycja 1 → szyk przestawny, gdy otwiera zdanie | Der Vortrag war teils interessant, teils langweilig. |
| je … desto / umso | im … tym | wyłącznie dwa zdania | desto/umso + stopień wyższy na pozycji 1 → szyk przestawny | Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. |
| Wyraz | Część mowy | Wpływ na zdanie | Przykład |
|---|---|---|---|
| oder, sondern, aber (drugi człon) | spójnik, pozycja 0 | żaden: podmiot na początku, odmieniony czasownik na drugim miejscu | Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. |
| noch, andererseits, desto/umso, mal, teils (drugi człon) | przysłówek, pozycja 1 | szyk przestawny: odmieniony czasownik, potem podmiot | Er hat weder angerufen, noch hat er geschrieben. |
| entweder (pierwszy człon) | pozycja 0 albo pozycja 1 | obie wersje poprawne | Entweder wir nehmen den Zug … / Entweder nehmen wir den Zug … |
| weder (pierwszy człon) | przysłówek, pozycja 1 | inwersja, tak jak przy drugim członie noch | Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. |
| zwar, einerseits (pierwszy człon) | pozycja 1 albo środek zdania | pozycja 1 → inwersja; środek zdania → szyk bez zmian | Zwar ist die Wohnung klein … / Die Wohnung ist zwar klein … |
Typowe błędy
- ❌ Ich habe weder keine Zeit noch keine Lust. → ✅ Ich habe weder Zeit noch Lust. — weder … noch samo jest przeczeniem; nicht albo kein je podwaja.
- ❌ Zwar die Wohnung ist klein, aber sie ist sehr hell. → ✅ Zwar ist die Wohnung klein, aber sie ist sehr hell. — zwar zajmuje pozycję 1, więc czasownik stoi na drugim miejscu.
- ❌ Je länger ich warte, desto ich werde nervöser. → ✅ Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. — desto ze stopniem wyższym to blok na pozycji 1.
- ❌ Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnt in Berlin. → ✅ Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. — przy sowohl … als auch liczba mnoga to reguła (Duden), pojedyncza jest wariantem poświadczonym.
- ❌ Sie spricht nicht nur Französisch, aber auch Russisch. → ✅ Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. — po nicht nur drugi człon wprowadza tylko sondern.
Powiązane tematy
Jednoczłonowe spójniki oraz przysłówki spójnikowe deshalb, trotzdem, außerdem działają według tej samej logiki pozycji 0 i pozycji 1.
Najczęstsze pytania
Liczba pojedyncza czy mnoga po sowohl … als auch i weder … noch?
Przy dwóch podmiotach w liczbie pojedynczej po sowohl … als auch stoi liczba mnoga: Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. Po weder … noch poprawne są obie formy — Weder mein Bruder noch meine Schwester hat Zeit. i … haben Zeit. — a liczba mnoga jest dziś częstszym wyborem.
Czy przy weder … noch trzeba dodać nicht albo kein?
Nie, ta para sama w sobie jest przeczeniem: Ich habe weder Zeit noch Lust. Drugie przeczenie nie jest zgodne z normą, inaczej niż w polskim nie mam ani czasu, ani ochoty. Gdy noch otwiera nowe zdanie, zaraz po nim stoi odmieniony czasownik: Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben.
Czy entweder stoi przed czasownikiem, czy po nim?
Poprawne są obie wersje: Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. (entweder na pozycji 0) oraz Entweder nehmen wir den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. (pozycja 1 z szykiem przestawnym). Drugi człon oder stoi na pozycji 0 i nigdy nie powoduje inwersji.
Dlaczego mówimy desto nervöser werde ich?
Ponieważ desto razem ze stopniem wyższym tworzy jeden blok na pozycji 1, więc odmieniony czasownik zostaje na drugim miejscu. Zdanie z je jest zdaniem podrzędnym z czasownikiem na końcu: Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. Zamiast desto można użyć umso bez zmiany znaczenia.
Czy poprawne jest nicht nur …, aber auch?
Nie, niemiecka para brzmi nicht nur … sondern auch, z obowiązkowym przecinkiem przed sondern: Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. W sowohl … als auch i weder … noch łączących grupy wyrazów przecinka natomiast nie stawiamy. Dwa warianty: w parze zwar … aber zamiast aber może stać doch albo jedoch, a obok sowohl … als auch poprawne jest sowohl … wie auch.