Czasowniki zwrotne w niemieckim (sich): biernik czy celownik, formy i szyk
Zaimek zwrotny zmienia formę z osobą: mich, dich, sich, uns, euch — stoi w bierniku, a w celowniku, gdy w zdaniu jest już dopełnienie w bierniku.
Reguła
Przy czasowniku zwrotnym czynność wraca do podmiotu: ten, kto działa, jest jednocześnie tym, kogo działanie dotyczy. Niemiecki pokazuje to zaimkiem zwrotnym, który odmienia się przez osoby — ich wasche mich, du wäschst dich, er wäscht sich. To główna różnica wobec polskiego, w którym we wszystkich osobach mamy jedno „się” (oraz „sobie” tam, gdzie niemiecki ma celownik).
Wyróżniamy trzy grupy:
- Czasowniki prawdziwie zwrotne. Zaimek należy do czasownika i nie da się go zastąpić innym dopełnieniem: sich beeilen, sich erholen, sich erkälten, sich bedanken, sich schämen, sich befinden, sich verlieben, sich erinnern, sich freuen, sich interessieren. Ucz się ich razem z sich, tak jak rzeczownika z rodzajnikiem.
- Czasowniki częściowo zwrotne. To zwykłe czasowniki z dowolnym dopełnieniem; zaimek zwrotny pojawia się tylko wtedy, gdy tym dopełnieniem jest sam podmiot: (sich) waschen, (sich) anziehen, (sich) ausziehen, (sich) kämmen, (sich) rasieren, (sich) verletzen, (sich) setzen. Porównaj Ich ziehe das Kind an i Ich ziehe mich an.
- Użycie wzajemne. Przy wir, ihr i sie zaimek może znaczyć „jeden drugiego”: sich treffen, sich streiten, sich unterhalten, sich küssen, sich duzen. Wir treffen uns zwykle znaczy, że spotykamy się nawzajem; jednoznaczność dają einander albo gegenseitig.
Biernik czy celownik? Zaimek zwrotny stoi domyślnie w bierniku, a przechodzi do celownika, gdy zdanie zawiera już dopełnienie w bierniku: Ich wasche mich → Ich wasche mir die Hände. Dwie różne formy mają tylko ich i du; pozostałe osoby mają jedną formę dla obu przypadków. Dopełnienie w celowniku zmiany nie powoduje: Ich stelle mich dem Chef vor. Kilka zwrotów ma celownik na stałe: sich etwas vorstellen (= wyobrazić sobie), sich etwas merken, sich etwas ansehen, sich etwas leisten, sich Sorgen machen.
Formy i miejsce w zdaniu. sich obsługuje er/sie/es, sie (liczba mnoga) oraz formę grzecznościową Sie i nawet tam pisze się małą literą: Setzen Sie sich. Perfekt każdy czasownik zwrotny tworzy z haben: Ich habe mich beeilt. W zdaniu głównym zaimek stoi tuż po odmienionym czasowniku (Gestern hat sich mein Bruder verletzt), a po zaimku w funkcji podmiotu, jeśli taki jest (Gestern hat er sich verletzt); przy rzeczowniku jako podmiocie poprawne są obie kolejności, częstsza jest ta z zaimkiem z przodu. W trybie rozkazującym zaimek zostaje: Beeil dich! Setzt euch! Beeilen Sie sich! Wiele czasowników zwrotnych ma też stały przyimek (sich freuen auf, sich interessieren für, sich erinnern an) — to temat osobnego rozdziału.
Przykłady
- Ich muss mich beeilen, sonst verpasse ich den Zug. — Muszę się pospieszyć, bo inaczej spóźnię się na pociąg.
- Wäschst du dir bitte vor dem Essen die Hände? — Umyjesz sobie ręce przed jedzeniem?
- Setzen Sie sich bitte! — Proszę usiąść!
- Im Urlaub haben wir uns gut erholt. — Na urlopie dobrze się zregenerowaliśmy.
- Beim Sport hat er sich den Arm verletzt. — Podczas uprawiania sportu zranił sobie rękę.
- Kannst du dir das vorstellen? — Potrafisz sobie to wyobrazić?
- Meine Eltern interessieren sich für moderne Kunst. — Moi rodzice interesują się sztuką nowoczesną.
- Wir treffen uns morgen um acht vor dem Kino. — Spotykamy się jutro o ósmej przed kinem.
- Ich freue mich schon auf das Wochenende. — Już się cieszę na ten weekend.
Tabela
| Podmiot | Biernik (Akkusativ) | Celownik (Dativ) |
|---|---|---|
| ich | mich | mir |
| du | dich | dir |
| er / sie / es | sich | sich |
| wir | uns | uns |
| ihr | euch | euch |
| sie (liczba mnoga) | sich | sich |
| Sie (forma grzecznościowa) | sich | sich |
| Bez dopełnienia w bierniku → biernik | Z dopełnieniem w bierniku → celownik |
|---|---|
| Ich wasche mich. | Ich wasche mir die Hände. |
| Ich ziehe mich an. | Ich ziehe mir die Jacke an. |
| Er verletzt sich. | Er verletzt sich den Arm. |
| Ich stelle mich vor. (przedstawiam się) | Ich stelle mir das vor. (wyobrażam to sobie) |
Typowe błędy
- ❌ Ich wasche mich die Hände. → ✅ Ich wasche mir die Hände. — die Hände jest już dopełnieniem w bierniku, więc zaimek zwrotny przechodzi do celownika.
- ❌ Ich muss beeilen. → ✅ Ich muss mich beeilen. — sich beeilen jest prawdziwie zwrotne; bez zaimka zdanie jest niepełne.
- ❌ Wir freuen sich auf den Urlaub. → ✅ Wir freuen uns auf den Urlaub. — Zaimek dopasowuje się do podmiotu; sich należy do er/sie/es, sie (liczba mnoga) i Sie.
- ❌ Ich bin mich erkältet. → ✅ Ich habe mich erkältet. — Czasowniki zwrotne tworzą Perfekt z haben, nawet jeśli opisują zmianę stanu.
- ❌ Ich kann mich das nicht vorstellen. → ✅ Ich kann mir das nicht vorstellen. — sich etwas vorstellen w znaczeniu „wyobrazić sobie” wymaga celownika; wersja z biernikiem znaczy „przedstawić się”.
Powiązane tematy
Zaimki zwrotne to krótka dodatkowa seria obok zaimków osobowych, a wybór między biernikiem a celownikiem działa tak samo jak w obu tych przypadkach.
Najczęstsze pytania
Czym są niemieckie czasowniki zwrotne?
To czasowniki, przy których dopełnienie jest tą samą osobą co podmiot. Towarzyszy im zaimek zwrotny odmieniany przez osoby: mich, dich, sich, uns, euch, sich. W słowniku znajdziesz je jako sich beeilen, sich erholen.
Kiedy zaimek zwrotny stoi w bierniku, a kiedy w celowniku?
Domyślnie w bierniku. Gdy w zdaniu jest już dopełnienie w bierniku, zaimek przechodzi do celownika: Ich wasche mich, ale Ich wasche mir die Hände. Dwie formy mają tylko ich i du (mich/mir, dich/dir), a dopełnienie w celowniku takiej zmiany nie wywołuje.
Przy których czasownikach sich jest obowiązkowe?
Przy prawdziwych czasownikach zwrotnych: sich beeilen, sich erholen, sich erkälten, sich bedanken, sich schämen, sich befinden, sich verlieben, sich erinnern, sich freuen, sich interessieren. Czasowniki takie jak waschen czy anziehen biorą zaimek tylko wtedy, gdy dopełnieniem jest sam podmiot.
Czy Perfekt czasowników zwrotnych tworzymy z haben czy z sein?
Zawsze z haben, także przy czasownikach opisujących zmianę stanu, jak sich erkälten: Ich habe mich beeilt. Zaimek zostaje przed imiesłowem.
Gdzie w zdaniu stoi zaimek zwrotny?
Zaraz po odmienionym czasowniku: Gestern hat sich mein Bruder verletzt. Jeśli podmiotem jest zaimek, to on idzie pierwszy: Gestern hat er sich verletzt. W trybie rozkazującym zaimek zostaje (Beeil dich!), a w formie grzecznościowej piszemy go małą literą (Setzen Sie sich.).