Konjunktiv I i mowa zależna: formy, czasy i szyk zdania
Mowa zależna w niemczyźnie pisanej: temat bezokolicznika + -e (er sage, er habe, er sei); gdy forma równa się trybowi oznajmującemu, wchodzi Konjunktiv II.
Reguła
Konjunktiv I to forma, którą niemczyzna pisana relacjonuje cudze słowa, nie ręcząc za nie. To tryb wiadomości, sprawozdań i cytatów. Polski takiej formy nie ma — w mowie zależnej wystarczy „że" plus tryb oznajmujący.
Formę tworzymy od tematu bezokolicznika (bez -en) i końcówek -e, -est, -e, -en, -et, -en: sagen → er sage, können → er könne. Czasowniki mocne zachowują samogłoskę tematu: er fährt → er fahre, er gibt → er gebe. Nieregularne jest tylko sein: ich sei, du sei(e)st, er sei, wir seien, ihr seiet, sie seien.
Użyteczne są tylko formy różne od trybu oznajmującego: 3. osoba l. poj. każdego czasownika, wszystkie formy sein oraz — przy czasownikach modalnych i przy wissen — także 1. osoba l. poj. (ich könne, ich wisse). Formy du habest, ihr habet też się różnią, brzmią jednak archaicznie; dziś stoi tam Konjunktiv II.
Reguła zastępowania: jeśli forma Konjunktiv I równa się trybowi oznajmującemu (wir haben, sie kommen), bierzemy Konjunktiv II (sie hätten, sie kämen). Gdy i ona pokrywa się z Präteritum (wszystkie czasowniki słabe: sie arbeiteten), wchodzi würde + bezokolicznik (sie würden arbeiten).
Czasy — trzy poziomy. Teraźniejszość: er arbeite. Przeszłość: habe/sei + Partizip II (er habe gearbeitet, er sei gekommen), niezależnie od tego, czy w oryginale było Perfekt, Präteritum czy Plusquamperfekt; posiłkowy jak w Perfekcie. Przyszłość: werde + bezokolicznik (er werde anrufen).
Szyk: po dass orzeczenie idzie na koniec (Er sagt, dass er müde sei), bez dass obowiązuje szyk zdania głównego, czasownik na drugim miejscu (Er sagt, er sei müde). Przecinek stoi zawsze; w dłuższych relacjach dass zwykle się pomija: mowę zależną sygnalizuje sam tryb.
Pytania i polecenia: pytanie o rozstrzygnięcie wprowadza ob, szczegółowe zachowuje zaimek pytający; w obu orzeczenie stoi na końcu. Rozkaz oddaje sollen, uprzejmą prośbę mögen.
Przesunięcia: zaimki idą za nową perspektywą (ich → er, mein → sein), a określenia czasu i miejsca za nową sytuacją (morgen → am nächsten Tag, hier → dort).
Potocznie relacjonuje się przez dass + tryb oznajmujący albo Konjunktiv II. Dawne znaczenie życzenia zachowały stałe zwroty: Es lebe die Freiheit!, Man nehme drei Eier …, Gott sei Dank.
Przykłady
- Sie schreibt, sie sei krank und könne morgen nicht kommen. — Pisze, że jest chora i nie może jutro przyjść.
- Der Sprecher sagte, die Regierung plane keine neuen Steuern. — Rzecznik powiedział, że rząd nie planuje nowych podatków.
- Er behauptet, er habe davon nichts gewusst. — Twierdzi, że nic o tym nie wiedział.
- Die Zeugin erklärte, sie sei um acht Uhr nach Hause gegangen. — Świadkini zeznała, że o ósmej poszła do domu.
- Der Minister betonte, man werde die Ergebnisse im Mai veröffentlichen. — Minister podkreślił, że wyniki zostaną ogłoszone w maju.
- Mein Kollege sagt, dass er die Zahlen noch prüfen müsse. — Kolega mówi, że musi jeszcze sprawdzić liczby.
- Sie fragte, ob er noch Zeit habe. — Zapytała, czy ma jeszcze czas.
- Der Arzt sagte, ich solle mich zwei Tage ausruhen. — Lekarz kazał mi odpoczywać dwa dni.
- Die Nachbarn behaupten, sie hätten nichts gehört. — Sąsiedzi twierdzą, że nic nie słyszeli.
Tabela
| Osoba | sein | haben | werden | können | gehen |
|---|---|---|---|---|---|
| ich | sei | habe = |
werde = |
könne | gehe = |
| du | sei(e)st | habest | werdest | könnest | gehest |
| er/sie/es | sei | habe | werde | könne | gehe |
| wir | seien | haben = |
werden = |
können = |
gehen = |
| ihr | seiet | habet | werdet = |
könnet | gehet |
| sie/Sie | seien | haben = |
werden = |
können = |
gehen = |
Pogrubienie = formy niosące mowę zależną; = to forma równa trybowi oznajmującemu, zastępowana przez Konjunktiv II (hätte, hätten, könnten, kämen) albo przez würde + bezokolicznik (sie würden gehen).
| Mowa niezależna | Co się zmienia | Mowa zależna |
|---|---|---|
| „Ich arbeite in Berlin." | teraźniejszość → Konjunktiv I | Er sagt, er arbeite in Berlin. |
| „Ich habe lange gewartet." / „Ich wartete lange." | Perfekt, Präteritum, Plusquamperfekt → jedna forma przeszła | Er sagt, er habe lange gewartet. |
| „Ich bin zu spät gekommen." | przeszłość z sein | Er sagt, er sei zu spät gekommen. |
| „Ich werde morgen anrufen." | przyszłość | Er sagte, er werde am nächsten Tag anrufen. |
| „Hast du Zeit?" | pytanie o rozstrzygnięcie → ob | Er fragte, ob sie Zeit habe. |
| „Wann beginnt der Film?" | pytanie szczegółowe → zaimek pytający, orzeczenie na końcu | Er fragte, wann der Film beginne. |
| „Ruf mich an!" | rozkaz → sollen | Er sagte, ich solle ihn anrufen. |
| „Wir haben nichts gehört." | Konjunktiv I = tryb oznajmujący → Konjunktiv II | Sie sagen, sie hätten nichts gehört. |
Typowe błędy
- ❌ Er sagt, er seie krank. → ✅ Er sagt, er sei krank. — sein jest nieregularne: w 1. i 3. osobie l. poj. nie ma końcówki -e.
- ❌ Sie sagt, sie fähre nach Wien. → ✅ Sie sagt, sie fahre nach Wien. — forma pochodzi od tematu bezokolicznika; przegłos znika.
- ❌ Sie schreibt, sie habe gestern nach Berlin gefahren. → ✅ Sie schreibt, sie sei gestern nach Berlin gefahren. — przeszłość bierze ten sam posiłkowy co Perfekt.
- ❌ Er fragte, dass sie Zeit habe. → ✅ Er fragte, ob sie Zeit habe. — relacjonowane pytanie o rozstrzygnięcie zaczyna się od ob, nie od dass.
- ❌ Er fragte, wann beginnt der Film. → ✅ Er fragte, wann der Film beginne. — relacjonowane pytanie szczegółowe to zdanie podrzędne: orzeczenie na końcu.
Powiązane tematy
Konjunktiv II dostarcza form zastępczych; Partizip II omawia rozdział o Perfekcie, a szyk po dass — rozdział o zdaniach podrzędnych.
Najczęstsze pytania
Jak tworzy się Konjunktiv I?
Temat bezokolicznika plus końcówki -e, -est, -e, -en, -et, -en: sagen → er sage, können → er könne. Czasowniki mocne zachowują samogłoskę tematu (er fahre, er gebe), a sein jest nieregularne: sei, sei(e)st, sei, seien, seiet, seien.
Co zrobić, gdy forma Konjunktiv I wygląda tak samo jak tryb oznajmujący?
Wtedy bierzemy Konjunktiv II: wir haben → wir hätten, sie kommen → sie kämen. Jeśli i ta forma pokrywa się z Präteritum, jak przy wszystkich czasownikach słabych (sie arbeiteten), używamy würde + bezokolicznik: sie würden arbeiten.
Jak zrelacjonować wypowiedź o przeszłości?
Jedną jedyną formą: habe albo sei + Partizip II — Er sagt, er habe gearbeitet; Er sagt, er sei gekommen. Nie ma znaczenia, czy w oryginale było Perfekt, Präteritum czy Plusquamperfekt; czasownik posiłkowy wybieramy tak jak w Perfekcie.
Jak wygląda mowa zależna w pytaniach i poleceniach?
Pytanie o rozstrzygnięcie wprowadza ob, pytanie szczegółowe zachowuje zaimek pytający, a orzeczenie stoi na końcu: Er fragte, ob sie Zeit habe / wann der Film beginne. Rozkaz oddajemy przez solle, uprzejmą prośbę przez möge.
Czy Konjunktiv I jest potrzebny w mowie potocznej?
Nie. To forma wiadomości, sprawozdań i tekstów oficjalnych, gdzie pokazuje, że autor tylko przekazuje cudzą wypowiedź. W rozmowie Niemcy relacjonują przez dass + tryb oznajmujący albo przez Konjunktiv II; dawną formę zachowało kilka stałych zwrotów: Es lebe die Freiheit!, Man nehme …, Gott sei Dank.