Nyja e shquar në gjermanisht: der, die, das – gjinia, mbaresat dhe rasat

Rregulla

Çdo emër gjerman ka një nga tri gjinitë, dhe nyja e shquar (Artikel) tregon cilën: der (mashkullore), die (femërore), das (asnjanëse). Në shumës të tria gjinitë bashkohen në një formë të vetme: die. Gjinia i përket vetë emrit, jo kuptimit të tij, prandaj mëso çdo fjalë bashkë me nyjën – der Tisch, die Lampe, das Fenster.

Për një shqipfolës risia më e madhe është vendi i nyjës. Shqipja e shënon emrin e shquar me mbaresë (djali, vajza), kurse gjermanishtja vendos një fjalë më vete para emrit, që mbart gjininë dhe rasën. As gjinia shqipe nuk ndihmon shumë: tavolina është femërore, der Tisch mashkullor, dhe gjermanishtja ka edhe asnjanësen.

Shumicën e emrave të nivelit A1 mund t'i rendisësh sipas mbaresës:

• der – emrat e vepruesit me -er, të formuar nga folje, si dhe mbaresat -ling, -ismus, -or, -ant; nga kuptimi: ditët, muajt, stinët, anët e horizontit, shiu, bora dhe era: der Fahrer, der Lehrer, der Lehrling, der Kapitalismus, der Motor, der Montag, der Sommer, der Regen. Ki kujdes: vetë mbaresa -er nuk tregon gjininë (das Fenster, das Zimmer, die Mutter, die Butter).
• die – prapashtesat -ung, -heit, -keit, -schaft, -tion, -ei, -ie, -ik dhe shumica e emrave me -e: die Zeitung, die Freiheit, die Möglichkeit, die Nation, die Musik, die Lampe. Përjashtimet sistematike me -e janë emrat mashkullorë të dobët (der Junge, der Kollege, der Name) si dhe das Auge e das Ende.
• das – emrat me -chen, -lein, -ment, -um dhe -ma me prejardhje greke, si edhe foljet e emërzuara dhe ngjyrat: das Mädchen, das Instrument, das Datum, das Thema, das Essen, das Blau. (-ma vlen vetëm për huazimet greke – die Firma vjen nga italishtja.)

Mbaresa ka përparësi ndaj kuptimit: das Mädchen është asnjanës për shkak të -chen, ndonëse vajza është femër.

Nyja mbart edhe rasën. Në kallëzore (Akkusativ) ndryshon vetëm gjinia mashkullore (der → den); në dhanore (Dativ) dhe në gjinore (Genitiv) ndryshojnë të gjitha gjinitë, dhe në dhanoren e shumësit edhe vetë emri merr -n (den Kindern), përveç kur shumësi i tij mbaron tashmë me -n ose -s.

Pas një parafjale nyja shpesh shkrihet me të: an dem → am, in dem → im, zu dem → zum, zu der → zur, bei dem → beim, von dem → vom, in das → ins, an das → ans.

Shpesh nyja gjermane qëndron aty ku edhe shqipja ka trajtën e shquar: te pjesët e trupit (duart), te emrat abstraktë (koha) dhe te disa emra shtetesh si die Schweiz, die Türkei, der Iran – por shumica e shteteve (Deutschland) nuk marrin nyjë. Te ditët, muajt dhe stinët nyja fshihet në formën e shkrirë: am Montag, im Juli, im Winter, ndërsa shqip themi në korrik, në dimër.

Shembuj

• Der Lehrer erklärt die Regel. — Mësuesi e shpjegon rregullën.
• Die Zeitung kostet zwei Euro. — Gazeta kushton dy euro.
• Das Mädchen wohnt in Köln. — Vajza jeton në Këln.
• Die Kinder warten auf den Bus. — Fëmijët presin autobusin.
• Ich sehe den Mann jeden Morgen. — Burrin e shoh çdo mëngjes.
• Wir helfen dem Kind bei den Hausaufgaben. — E ndihmojmë fëmijën me detyrat e shtëpisë.
• Das Fahrrad des Lehrers steht vor der Schule. — Biçikleta e mësuesit qëndron para shkollës.
• Am Montag beginnt der Kurs. — Kursi fillon të hënën.
• Ich wasche mir die Hände. — I laj duart.

Tabela

Gabime të shpeshta

• ❌ Die Mädchen ist nett. → ✅ Das Mädchen ist nett. — prapashtesat zvogëluese -chen dhe -lein japin gjininë asnjanëse; gjinia gramatikore nuk është gjini biologjike.
• ❌ Der Zeitung ist neu. → ✅ Die Zeitung ist neu. — prapashtesa -ung e bën emrin gjithmonë femëror (fjalët rrënjë si der Sprung, der Schwung nuk janë të prejardhura).
• ❌ Ich sehe der Mann. → ✅ Ich sehe den Mann. — vetëm te gjinia mashkullore nyja ndryshon në kallëzore: der → den.
• ❌ Ich fahre mit die Bahn. → ✅ Ich fahre mit der Bahn. — mit kërkon dhanoren, prandaj die femërore bëhet der.
• ❌ Der Kinder spielen draußen. → ✅ Die Kinder spielen draußen. — në shumës të gjitha gjinitë marrin die në emërore dhe kallëzore.