Gramatika gjermane, e shpjeguar qartë
Mësime të shkurtra dhe të qarta nga A1 deri në C1: fillimisht rregulla, pastaj shembuj të përkthyer, tabela dhe gabimet që duhen shmangur. Ushtro çdo temë në aplikacionin BRAGIflash.
A1 Fillestar
- Bestimmter Artikel
Nyja e shquar në gjermanisht: der, die, das – gjinia, mbaresat dhe rasat
der = mashkullore, die = femërore, das = asnjanëse, die = shumës. Mbaresa e emrit zakonisht tregon gjininë, kurse nyja ndryshon sipas rasës.
- Unbestimmter Artikel
Nyja e pashquar në gjermanisht: ein, eine, einen – format, mbaresat dhe përdorimi
ein shkon me emrat mashkullorë dhe asnjanës, eine me femërorët; në kallëzore mashkullorja bëhet einen, në dhanore einem/einer. Shumës nuk ka.
- Plural
Shumësi i emrave në gjermanisht: pesë mbaresat dhe kur përdoret secila
Emrat gjermanë marrin -e, -(e)n, -er, -s ose asnjë mbaresë, shpesh edhe Umlaut – dhe në emërore nyja e shumësit është die për çdo gjini.
- Zählbare und unzählbare Nomen
Emrat e numërueshëm dhe të panumërueshëm në gjermanisht: viel apo viele?
Emrat e numërueshëm marrin ein/eine dhe shumës (ein Apfel – zwei Äpfel); të panumërueshmit në kuptimin e përgjithshëm rrinë pa nyjë dhe marrin viel: viel Milch.
- Personalpronomen
Përemrat vetorë në gjermanisht (Personalpronomen): ich, mich, mir dhe të gjitha format
Çdo përemër ka tri forma: ich → mich → mir, du → dich → dir, er → ihn → ihm. Kryefjala, kundrinori dhe marrësi vendosin cilën.
- Possessivpronomen / Possessivartikel
Përemrat pronorë në gjermanisht (mein, dein, sein, ihr): format dhe mbaresat
Pronari zgjedh temën (ich → mein, sie → ihr); sendi që zotërohet zgjedh mbaresën: mein Buch, meine Tasche, meinen Bruder.
- Verbkonjugation im Präsens
Koha e tashme (Präsens) në gjermanisht: mbaresat e foljeve dhe ndryshimi i zanores
Tema + -e, -st, -t, -en, -t, -en; foljet e forta ndryshojnë edhe zanoren (a→ä, e→i, e→ie), por vetëm te du dhe er/sie/es.
- sein, haben & möchten
sein, haben dhe möchten në gjermanisht: format e kohës së tashme dhe kur përdoret secila
sein tregon kush është dikush, haben çfarë ka dikush, möchten çfarë do të donte dikush: bin/bist/ist, habe/hast/hat, möchte/möchtest.
- Modalverben
Foljet modale në gjermanisht (Modalverben): können, müssen, dürfen, sollen, wollen, mögen
Folja modale e zgjedhuar qëndron në vendin e dytë, folja e dytë shkon në fund si paskajore pa zu: Ich kann gut schwimmen.
- Nominativ
Rasa emërore (Nominativ) në gjermanisht: kryefjala, nyjat dhe pyetjet wer/was
Emërorja shënon kryefjalën dhe i përgjigjet pyetjes Wer?/Was?: der, das, die, die (shumës), ein/eine – edhe pas sein, werden, bleiben, heißen.
- Akkusativ
Rasa kallëzore (Akkusativ) në gjermanisht: kur përdoret dhe si ndryshojnë nyjat
Kallëzorja shënon kundrinorin e drejtë dhe i përgjigjet pyetjes Wen?/Was? Ndryshon vetëm mashkullorja: der → den, ein → einen, mein → meinen.
- Negation: nicht, kein, nein
Mohimi në gjermanisht: nicht, kein dhe nein – cilin të përdorësh dhe ku
kein mohon emrat me ein ose pa nyjë, nicht mohon gjithçka tjetër, kurse nein vetëm i përgjigjet një pyetjeje po-jo.
- W-Fragen
Pyetjet me fjalë pyetëse (W-Fragen) në gjermanisht: wer, was, wo, wann, wie, warum dhe renditja
Pyetja e hapur nis me fjalë pyetëse: fjala pyetëse e para, folja e zgjedhuar e dyta, kryefjala pas saj – Wann beginnt der Kurs?
- Satzbau I: Hauptsatz, Fragen, Verbklammer
Renditja e fjalëve në gjermanisht: folja në vendin e dytë, pyetjet dhe korniza foljore
Në fjalinë pohore kryesore folja e zgjedhuar është elementi i dytë; pyetja po-jo e vë të parën, dhe folja e dytë e mbyll fjalinë.
A2 Elementar
- Dativ
Rasa dhanore (Dativ) në gjermanisht: nyjat, përemrat dhe kur përdoret
Dhanorja shënon marrësin dhe i përgjigjet pyetjes Wem?: der → dem, die → der, das → dem, shumës → den + emri me -n (përveç pas -n/-s).
- Präpositionen: Überblick nach Kasus
Parafjalët gjermane sipas rasës: kallëzore, dhanore, me dy rasa dhe gjinore
Rasën e zgjedh parafjala: durch/für/gegen/ohne/um → kallëzore; aus/bei/mit/nach/seit/von/zu → dhanore; in/an/auf → të dyja.
- Lokalpräpositionen
Parafjalët e vendit në gjermanisht: wo, wohin, woher – zu, nach, in, aus, von
Wo? = vendndodhja, Wohin? = drejtimi, Woher? = prejardhja. nach + qytete, zu + persona, in + shtete me nyjë, aus apo von për prejardhjen.
- Wechselpräpositionen
Parafjalët me dy rasa (Wechselpräpositionen) në gjermanisht: kallëzore apo dhanore?
an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen marrin kallëzoren për drejtim (wohin?) dhe dhanoren për vendndodhje (wo?).
- Lokaladverbien
Ndajfoljet e vendit në gjermanisht (Lokaladverbien): wo, wohin, woher dhe çiftet hin/her
Ndajfoljet e vendit u përgjigjen pyetjeve wo? (hier, oben), wohin? (dorthin, nach oben) ose woher? (von dort); hin = larg folësit, her = drejt tij.
- Perfekt & Partizip II
Perfekt në gjermanisht: haben ose sein + Partizip II (pjesorja)
Perfekt = haben ose sein në vendin e dytë + Partizip II në fund: gemacht, gefahren, angerufen, besucht. sein del me lëvizje dhe ndryshim gjendjeje.
- Trennbare und untrennbare Verben
Foljet me parashtesë të ndashme dhe të pandashme në gjermanisht: theksi, rendi dhe ge-
Parashtesat e theksuara (auf-, an-, ab-) ndahen dhe shkojnë në fund: ich stehe auf, aufgestanden. be-, er-, ver-, zer- të patheksuara nuk ndahen kurrë.
- Reflexive Verben
Foljet vetvetore në gjermanisht (reflexive Verben): mich/mir, dich/dir, sich
Përemri vetvetor ndryshon sipas vetës (mich, dich, sich, uns, euch) dhe kalon në dhanore kur ka kundrinor të drejtë: Ich wasche mir die Hände.
- Komparativ und Superlativ
Shkalla krahasore dhe sipërore në gjermanisht (Komparativ, Superlativ): -er, am -sten, als
Krahasorja = mbiemër + -er (schneller, interessanter), sipërorja = am …-sten ose der/die/das …-ste; pas krahasores vjen als: älter als ich.
- Imperativ
Mënyra urdhërore në gjermanisht (Imperativ): format për du, ihr dhe Sie
du: Komm! Arbeite! Gib! · ihr: Kommt! · Sie: Kommen Sie! Folja del e para; e → i ruhet (Gib!), Umlaut-i jo (Fahr!); parashtesa e ndashme shkon në fund.
- Konjunktionen I: und, aber, denn, oder, sondern
Lidhëzat bashkërenditëse në gjermanisht: und, aber, oder, denn, sondern
und, aber, oder, denn dhe sondern qëndrojnë në vendin 0: fjalia pas tyre ruan renditjen e zakonshme, folja e dyta. sondern vetëm pas mohimit.
- Konjunktionen II: dass, weil, wenn, ob …
Lidhëzat nënrenditëse në gjermanisht: dass, weil, wenn, ob, als – folja në fund
Pas dass, weil, wenn, ob, als, obwohl, damit, bevor, nachdem dhe während folja e zgjedhuar shkon në fund të fjalisë së nënrenditur, e cila ndahet me presje.
- Kausalsätze: weil, da, denn
Fjalitë shkakore në gjermanisht: weil, da dhe denn – renditja dhe ndryshimi
weil dhe da e çojnë foljen në fund, denn e lë në vendin e dytë; weil jep arsye të re, da një të njohur, denn nuk del kurrë para pohimit.
- Demonstrativpronomen
Përemrat dëftorë në gjermanisht: dieser, der/die/das, jener
dieser merr mbaresat e nyjës së shquar; der/die/das i theksuar zëvendëson emrin, me denen në dhanoren e shumësit dhe dessen/deren në gjinore.
B1 I mesëm
- Adjektivdeklination
Lakimi i mbiemrit në gjermanisht (Adjektivdeklination): i dobët, i përzier, i fortë
Mbaresa varet nga nyja: pas der-fjalëve pesë forma marrin -e, të tjerat -en; ku ein nuk ka mbaresë, -er/-es; pa nyjë mbiemri tregon vetë rasën.
- Präteritum
Präteritum në gjermanisht: format, mbaresat dhe kur përdoret
Foljet e dobëta shtojnë -te (machte), të fortat ndërrojnë zanoren pa mbaresë te ich/er (ging). Präteritum për shkrimin, Perfekt për të folurin.
- Plusquamperfekt
Plusquamperfekt në gjermanisht: hatte/war + Partizip II (më se e kryera)
Plusquamperfekt = hatte ose war + Partizip II. Shënon më të hershmen nga dy ngjarje të shkuara, shpesh pas nachdem, bevor dhe als.
- Futur I
Futur I në gjermanisht: werden + Infinitiv dhe kur mjafton Präsens
Futur I = werden + Infinitiv në fund. Për të ardhmen e përditshme gjermanishtja përdor Präsens + fjalë kohe; Futur I për parashikime, premtime, supozime.
- Satzbau II: TEKAMOLO & Mittelfeld
TEKAMOLO në gjermanisht: rendi i rrethanorëve dhe i kundrinorëve në fushën e mesme
Në fushën e mesme përemrat dalin të parët, pastaj koha – shkaku – mënyra – vendi. Dy emra: dhanore para kallëzores; dy përemra: kallëzore para dhanores.
- Relativsätze
Fjalitë përcaktore në gjermanisht (Relativsätze): der, die, das, dessen, deren, denen
Përemri lidhor merr gjininë dhe numrin nga emri, rasën nga roli brenda fjalisë: der Mann, der dort wartet. Folja e zgjedhuar shkon në fund.
- Genitiv
Rasa gjinore (Genitiv) në gjermanisht: des/der, mbaresa -s/-es dhe parafjalët
Gjinorja tregon zotërimin (Wessen?): des + emri me -s/-es te mashkulloret e asnjanëset, der te femëroret e shumësi. Parafjalë: während, wegen, trotz.
- Passiv (Vorgangspassiv)
Pësorja në gjermanisht (Passiv): werden + Partizip II, von apo durch
Pësorja e veprimit = werden + Partizip II: wird gemacht, wurde gemacht, ist gemacht worden. Kallëzorja bëhet kryefjalë, dhanorja mbetet dhanore.
- Verben mit Präpositionen
Foljet me parafjalë në gjermanisht: warten auf, denken an, Angst haben vor
Parafjala i përket foljes dhe cakton rasën: warten auf + kallëzore, teilnehmen an + dhanore. Mësoji të treja pjesët së bashku.
- Infinitiv mit zu
Paskajorja me zu (Infinitiv mit zu) në gjermanisht: kur duhet zu dhe kur jo
zu + paskajore mbyll grupin pas versuchen, pas Lust haben dhe es ist wichtig – por jo pas foljeve modale, werden, lassen ose sehen/hören.
- Konjunktionaladverbien: deshalb, trotzdem, …
Ndajfoljet lidhëzore (deshalb, trotzdem, außerdem) në gjermanisht: vendi dhe renditja
deshalb, trotzdem, außerdem etj. janë ndajfolje, jo lidhëza: kur zënë vendin 1, folja vjen e dyta dhe kryefjala del pas saj.
- Das Pronomen „es“
Përemri es në gjermanisht: vetor, jovetor, mbajtës vendi dhe korrelat
es zëvendëson një emër asnjanës, është kryefjalë e ngulitur te es regnet / es gibt / es geht, zë vendin 1 dhe paralajmëron fjalinë me dass.
- Da- und Wo-Komposita
Format me da- dhe wo- (darauf, womit) në gjermanisht: ndajfoljet përemërore
da(r)- + parafjalë i referohet një sendi (darauf, damit), wo(r)- + parafjalë pyet për të (worauf, womit); për njerëz: auf ihn, mit ihr.
B2 Mbi të mesmin
- Konjunktiv II & würde-Form
Konjunktiv II në gjermanisht: hätte, wäre, würde dhe mënyra kushtore
Për dëshira, kushte jo reale dhe kërkesa të sjellshme: hätte, wäre, käme, könnte; foljet e tjera marrin würde + paskajore (≈ do të bëja).
- lassen + Infinitiv
lassen + Infinitiv në gjermanisht: bëj që të bëhet, lë dikë të bëjë, sich lassen
lassen + paskajore pa zu = bëj që diçka të bëhet ose lejoj; sich lassen + paskajore = mund të bëhet. Perfekt: habe … reparieren lassen.
- Nominalisierung
Emërzimi në gjermanisht (Nominalisierung): das Lesen, die Erklärung, etwas Neues
Foljet dhe mbiemrat bëhen emra: paskajorja është asnjanëse (das Lesen), -ung femërore (die Erklärung), mbiemri ruan mbaresën (ein Deutscher).
- Zustandspassiv & Passiv mit Modalverben
Pësorja e gjendjes (Zustandspassiv) dhe pësorja me folje modale në gjermanisht
sein + Partizip II emërton rezultatin (Die Tür ist geöffnet), werden + Partizip II procesin; me folje modale: muss/musste repariert werden.
- Doppelte Konnektoren: sowohl … als auch, …
Lidhëzat dypjesëshe në gjermanisht: sowohl … als auch, weder … noch, je … desto
sowohl … als auch merr foljen në shumës, weder … noch mohon pa nicht; pas noch, andererseits, desto, mal, teils folja vjen menjëherë.
- N-Deklination
N-Deklination në gjermanisht: emrat e dobët mashkullorë dhe mbaresa -(e)n
Një grup i kufizuar emrash mashkullorë merr -(e)n në të gjitha rasat përveç emërores njëjës: der Student → den, dem, des Studenten.
- Konjunktiv I & indirekte Rede
Konjunktiv I dhe ligjërata e zhdrejtë në gjermanisht: format, kohët, rendi
Ligjërata e zhdrejtë e shkruar: tema e paskajores + -e (er sage, er habe; sein: er sei); kur forma përputhet me dëftoren, hyn Konjunktiv II.
C1 I avancuar
- Subjektive Bedeutung der Modalverben
Foljet modale subjektive në gjermanisht: müssen, dürfte, könnte, sollen, wollen
Në kuptimin subjektiv: muss (jam i sigurt) › dürfte (ka gjasa) › könnte (ndoshta); sollen = e thonë të tjerët, wollen = e pretendon vetë kryefjala.
- Partizipialattribute
Përcaktorët pjesorë në gjermanisht (Partizipialattribute): Partizip I, Partizip II, zu + Partizip I
Partizip I: veprore, e njëkohshme (das lachende Kind); Partizip II: e kryer, pësore te kalimtaret (das reparierte Auto); zu + Partizip I: duhet a mund të bëhet.
- Nominalstil vs. Verbalstil
Stili emëror në gjermanisht (Nominalstil): nga fjalia e nënrenditur te grupi emëror
Stili emëror e kthen fjalinë e nënrenditur në grup emëror: weil → wegen + Genitiv, obwohl → trotz, wenn → bei, nachdem → nach, bevor → vor.
- Funktionsverbgefüge
Togfjalëshat me folje funksionale (Funktionsverbgefüge): folje + emër si një kallëzues
Një folje e dobët + një emër i ngurtë = një kallëzues: eine Entscheidung treffen = entscheiden. Kuptimin e mbart emri; folja dhe nyja janë të ngurta.
- Komplexe Satzverbindungen
Lidhësit e fjalisë së përbërë në gjermanisht (C1): inventari zyrtar sipas kuptimit
Një marrëdhënie, deri në tri forma: fjali e nënrenditur (da, folja në fund), ndajfolje lidhëzore me përmbysje (infolgedessen) ose parafjalë + emër (aufgrund).