Almancada da- ve wo- birleşikleri (darauf, womit): şeyler için edat + zamir
da(r)- + edat bir şeye geri gönderir (darauf, damit), wo(r)- + edat onu sorar (worauf, womit); kişiler için edat + zamir kalır: auf ihn, mit ihr.
Kural
Almanca, şeyler ve olgular için bir edatı kişi zamiriyle birleştirmez; ikisi tek bir sözcükte kaynaşır: geri göndermek için da(r)- + edat (darauf, damit, davon), soru sormak için wo(r)- + edat (worauf, womit, wovon). Kişiler içinse hiçbir şey kaynaşmaz: edat kalır, zamir ya da soru sözcüğü çekimlenir (auf ihn, mit ihr, von ihm; auf wen, mit wem, von wem).
Türkçede «onu», «ondan» hem kişi hem şey için kullanılır; Almancada ise önce karar vermen gerekir: kişi mi, şey mi?
- Oluşum. Edat bir ünlüyle başlıyorsa araya -r- girer: an, auf, aus, in, über, um, unter → daran, darauf, daraus, darin, darüber, darum, darunter; aynı şekilde woran, worauf, woraus, worin, worüber, worum, worunter. Ünsüzle başlayanlar (bei, für, gegen, mit, nach, von, vor, zu) doğrudan eklenir: dabei, dafür, damit, davon, dazu.
- Şey mi, kişi mi? Ich warte auf den Bus → Ich warte darauf. Ama: Ich warte auf meinen Bruder → Ich warte auf ihn.
- Sorularda wo(r)-, doğrudan ve dolaylı: Womit kann ich Ihnen helfen? – Weißt du, worum es in dem Film geht?
- İlgi sözcüğü olarak wo(r)- — bütün bir cümleden ya da das, etwas, nichts, alles, vieles’ten sonra: Sie hat mir sofort geholfen, wofür ich sehr dankbar bin. / Das ist etwas, worüber wir reden müssen. Somut bir isimden sonra standart Almanca edat + ilgi zamiri kullanır (das Thema, über das wir gesprochen haben); oradaki wo- biçimi konuşma diline özgü ya da eskimiştir.
- Korelat olarak da(r)-. Sabit edatlı fiillerde bir dass-cümlesini ya da zu’lu mastarı önceden haber verir: Ich freue mich darauf, dass du kommst. / Ich denke daran, ein Jahr im Ausland zu studieren. warten auf ile zorunludur: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört.
Yer. da- biçimi 1. konumda (Davon weiß ich nichts.) ya da cümlenin içinde (Ich weiß nichts davon.) durur; wo- biçimi soruyu ya da yan cümleyi açar. Gündelik konuşmada, özellikle kuzeyde, biçim bölünür: Da weiß ich nichts von. / Da habe ich keine Lust zu. Bu konuşma diline aittir; yazıda nötr biçim Davon weiß ich nichts olur.
İki kısa not: bazı edatlar böyle birleşik kurmaz — aralarında ohne ve außer var; bunlarda işaret zamiri kullanılır (ohne das, außer diesem). darum’un ikinci, neden bildiren bir anlamı da vardır («bu yüzden», = deshalb); o kullanım bağlaç görevli zarflar konusuna aittir.
Örnekler
- Worauf wartest du? – Auf den Bus. — Neyi bekliyorsun? – Otobüsü.
- Ich warte schon zehn Minuten darauf. — On dakikadır onu bekliyorum.
- Auf wen wartest du? – Ich warte auf ihn. — Kimi bekliyorsun? – Onu (bir erkeği) bekliyorum.
- Womit kann ich Ihnen helfen? — Size ne konuda yardımcı olabilirim?
- Wir haben lange darüber diskutiert. — Bu konuyu uzun uzun tartıştık.
- Ich freue mich darauf, dass du am Wochenende kommst. — Hafta sonu gelmeni dört gözle bekliyorum.
- Ich denke daran, ein Jahr im Ausland zu studieren. — Bir yıl yurt dışında okumayı düşünüyorum.
- Davon weiß ich leider nichts. — Maalesef bundan haberim yok.
- Sie hat mir sofort geholfen, wofür ich sehr dankbar bin. — Bana hemen yardım etti; bunun için ona çok minnettarım.
- Weißt du, worum es in dem Film geht? — Filmin ne hakkında olduğunu biliyor musun?
- Da weiß ich nichts von. — Bundan haberim yok. (konuşma dili; yazıda: Davon weiß ich nichts.)
Tablo
| Edat | da(r)- biçimi | wo(r)- biçimi | Örnek |
|---|---|---|---|
| an | daran | woran | Ich denke daran. |
| auf | darauf | worauf | Wir warten darauf. |
| aus | daraus | woraus | Woraus ist das gemacht? |
| bei | dabei | wobei | Hilfst du mir dabei? |
| für | dafür | wofür | Wofür brauchst du das? |
| gegen | dagegen | wogegen | Ich habe nichts dagegen. |
| in | darin | worin | Worin liegt der Unterschied? |
| mit | damit | womit | Womit schreibst du? |
| nach | danach | wonach | Wonach suchst du? |
| über | darüber | worüber | Wir sprechen darüber. |
| um | darum | worum | Worum geht es? |
| unter | darunter | worunter | Der Schlüssel liegt darunter. |
| von | davon | wovon | Ich weiß nichts davon. |
| vor | davor | wovor | Hast du Angst davor? |
| zu | dazu | wozu | Was sagst du dazu? |
| şey | kişi | |
|---|---|---|
| soru | Worauf wartest du? | Auf wen wartest du? |
| geri gönderme | Ich warte darauf. | Ich warte auf ihn. |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Ich warte auf es. → ✅ Ich warte darauf. — bir şey için edat + kişi zamiri kullanılmaz; ikisi da(r)- biçiminde birleşir.
- ❌ Wo ist Anna? Ich warte darauf. → ✅ Wo ist Anna? Ich warte auf sie. — Anna bir kişidir; birleşik biçimler yalnız şeyleri ve olguları gösterir.
- ❌ Woauf wartest du? → ✅ Worauf wartest du? — auf ünlüyle başladığı için araya -r- girer (woran, worüber, worum da öyle).
- ❌ Wir warten, dass der Regen aufhört. → ✅ Wir warten darauf, dass der Regen aufhört. — warten auf edatını dass-cümlesinden önce korelat olarak korur (zu’lu mastardan önce de).
- ❌ Warum geht es in dem Buch? (gemeint: der Inhalt) → ✅ Worum geht es in dem Buch? — worum içeriği («ne hakkında»), warum nedeni («neden») sorar; tek başına Warum …? doğru bir neden sorusudur, hata yalnız içerik kastedildiğinde vardır.
Sık sorulan sorular
Almancada da- ve wo- birleşikleri nedir, ne zaman gerekir?
Şeyler ve olgular için edat + zamir yerine kullanılan tek bir sözcüktür: da(r)- + edat geri gönderir (Ich warte darauf), wo(r)- + edat soru sorar (Worauf wartest du?). Almancanın kullanmadığı auf es gibi biçimlerin yerini tutarlar.
-r- ne zaman eklenir (darauf ama damit)?
Edat ünlüyle başladığında: an, auf, aus, in, über, um, unter → daran, darauf, daraus, darin, darüber, darum, darunter (ve woran, worauf …). Ünsüzle başlayan edatlar doğrudan eklenir: damit, davon, dafür, wozu.
darauf ya da damit kişiler için neden kullanılmaz?
Bu birleşikler yalnız şeyleri ve olguları gösterir. Kişiler için edat kalır, zamir çekimlenir: Ich warte auf ihn, Ich spreche mit ihr; soruda da Worauf …? yerine Auf wen wartest du? denir.
«Ich freue mich darauf, dass du kommst» cümlesinde darauf neden var?
Sabit edatlı fiiller edatlarını bir dass-cümlesinden ya da zu’lu mastardan önce de korur; da(r)- biçimi yan cümleyi haber veren korelattır. warten auf ile atılamaz: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört.
«Da weiß ich nichts von» doğru Almanca mı?
Bu, davon’un konuşma dilindeki bölünmüş biçimidir; gündelik konuşmada, özellikle Kuzey Almanya’da yaygındır, ama yazı diline girmez. Yazıda Davon weiß ich nichts yaz.