Almancada ilgi cümleleri (Relativsätze): der, die, das, dessen, deren, wo
Cins ve sayı öndeki isimden, hâl ise zamirin ilgi cümlesindeki görevinden gelir — çekimli fiil de cümlenin sonuna gider.
Kural
İlgi cümlesi (Relativsatz) bir ismi niteler; ilgi zamiri (Relativpronomen) iki adımda seçilir: cins ve sayı öndeki isimden gelir, hâl ise zamirin ilgi cümlesinin içindeki görevinden. O ismin ana cümledeki hâli hiçbir rol oynamaz. Beş görev, dört hâl:
- özne → Nominativ (yalın hâl): Der Mann, der dort wartet, …
- doğrudan nesne → Akkusativ (belirtme hâli): Die Kollegin, die ich angerufen habe, …
- yönelme hâlindeki nesne (helfen, gehören, zeigen gibi fiillerle) → Dativ: Das Kind, dem ich geholfen habe, …
- iyelik → Genitiv: eril ve nötr isimden sonra dessen, dişil isimden ve çoğuldan sonra deren. Arkadaki isim artikel almaz, önündeki sıfat güçlü çekim eki alır: dessen neues Auto, deren kleine Tochter; dessen/deren’in kendisi bu isme göre değişmez.
- edattan sonra → o edatın istediği hâl; edat zamirin önünde durur: die Firma, für die ich arbeite.
Türkçede ilgi zamiri yoktur: ilgi cümlesi ortaçla kurulur ve ismin önüne gelir («dün aradığım meslektaş»). Almancada ilgi cümlesi ismin arkasına gelir, ilgi zamiri hiçbir zaman düşürülmez ve edat cümle sonunda yalnız bırakılmaz. Hâli Almanca fiil belirler: anrufen «aramak» gibi Akkusativ, helfen «yardım etmek» gibi Dativ ister.
İlgi cümlesi bir yan cümledir: çekimli fiil en sona gider (Perfekt’te yardımcı fiil ortacın arkasına), iki yanına virgül konur. Cümle nitelediği ismin hemen arkasında durur; ana cümlenin ortacı ya da mastarı kopacaksa ana cümlenin sonuna geçer: Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat.
İki seçenek ilgi zamirinin yerine geçebilir. Yerler için wo (die Stadt, wo ich wohne = die Stadt, in der ich wohne), yön için wohin, çıkış noktası için woher. Artikelsiz yer adları (Leipzig, Deutschland) yalnızca wo alır; artikelli ülke adları (die Schweiz, die Türkei, die USA) in der, in dem, in denen da kabul eder. Zaman için wo konuşma dilidir; standart biçim an dem’dir. alles, nichts, etwas, vieles, das’dan ve nötr üstünlük biçimlerinden (das Beste, das Einzige) sonra, ayrıca ilgi cümlesi bütün ana cümleyi yorumladığında zamir was olur; bir edat gerekiyorsa wo(r)- biçimine dönüşür: worüber, womit, wofür, worauf. Somut bir isimde ise olağan seçim edat + ilgi zamiri olarak kalır: das Thema, über das wir gesprochen haben. welcher/welche/welches de vardır, ama resmî ve eski tınlar.
Örnekler
- Der Mann, der dort wartet, ist mein Nachbar. — Orada bekleyen adam benim komşum.
- Die Kollegin, die ich gestern angerufen habe, ist krank. — Dün aradığım meslektaş (kadın) hasta.
- Das Kind, dem ich geholfen habe, wohnt nebenan. — Yardım ettiğim çocuk yan evde oturuyor.
- Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — Daireyi gösterdiğimiz arkadaşlar Viyanalı.
- Der Student, dessen Fahrrad gestohlen wurde, hat die Polizei gerufen. — Bisikleti çalınan öğrenci polisi çağırdı.
- Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro in Hamburg. — Çalıştığım şirket Hamburg’da bir ofis açıyor.
- Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. — Dün çok hoşuma giden bir film izledim.
- Ich fahre nach Leipzig, wo meine Schwester studiert. — Leipzig’e gidiyorum; kız kardeşim orada üniversite okuyor.
- Er erzählt uns alles, was er weiß. — Bize bildiği her şeyi anlatıyor.
- Sie hat die Stelle bekommen, worüber sich alle gefreut haben. — O işi aldı; buna herkes sevindi.
Tablo
| Hâl | eril | nötr | dişil | çoğul |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ (özne) | der | das | die | die |
| Akkusativ (doğrudan nesne) | den | das | die | die |
| Dativ (yönelme hâlindeki nesne) | dem | dem | der | denen |
| Genitiv (iyelik) | dessen | dessen | deren | deren |
| Nitelenen öğe | Zamir | Örnek |
|---|---|---|
| isim (kişi ya da nesne) | der/die/das … | Der Mann, der dort wartet, ist mein Nachbar. |
| yer, şehir ya da ülke adı | wo, wohin, woher | Ich fahre nach Leipzig, wo meine Schwester studiert. |
| alles, nichts, etwas, vieles, das | was | Er erzählt uns alles, was er weiß. |
| nötr üstünlük biçimi: das Beste, das Einzige | was | Das ist das Beste, was mir passieren konnte. |
| bütün ana cümle (+ edat) | was / wo(r)- | Sie hat die Stelle bekommen, worüber sich alle gefreut haben. |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Ich kenne den Mann, den dort wartet. → ✅ Ich kenne den Mann, der dort wartet. — zamir ilgi cümlesinin öznesidir, bu yüzden Nominativ; ana cümledeki Akkusativ’in etkisi yoktur.
- ❌ Der Film, der läuft gerade im Kino, ist neu. → ✅ Der Film, der gerade im Kino läuft, ist neu. — ilgi cümlesi bir yan cümledir: çekimli fiil en sonda durur.
- ❌ Die Firma, die ich für arbeite, eröffnet ein Büro. → ✅ Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro. — edat ilgi zamirinin önünde durur ve onun hâlini belirler; cümlenin sonunda bırakılmaz.
- ❌ Die Freunde, die wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. → ✅ Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — zeigen kişiyi Dativ’e koyar ve ilgi zamirinin Dativ çoğulu denen’dir.
- ❌ Das ist das Beste, das mir passieren konnte. → ✅ Das ist das Beste, was mir passieren konnte. — nötr bir üstünlük biçiminden ve alles, nichts, etwas, das’dan sonra ilgi zamiri was’tır.
Sık sorulan sorular
der, den, dem ya da dessen — hangisini yazacağımı nasıl bilirim?
İki adımda. Cins ve sayı, ilgi cümlesinin nitelediği isimden gelir; hâl ise zamirin ilgi cümlesindeki kendi görevinden: özne → Nominativ, doğrudan nesne → Akkusativ, yönelme hâlindeki nesne → Dativ, iyelik → Genitiv, edattan sonra → o edatın istediği hâl.
dessen ve deren ne demek?
İlgi zamirinin Genitiv biçimleridir ve bir iyelik sıfatının yerini tutar: eril ya da nötr bir isimden sonra dessen, dişil bir isimden ve çoğuldan sonra deren. Arkalarındaki isim artikelsiz durur, önündeki sıfat güçlü çekim eki alır: der Mann, dessen neues Auto kaputt ist. dessen/deren’in kendi biçimi bu isme göre değişmez.
Edatı cümlenin sonunda bırakabilir miyim?
Hayır. Edat ilgi zamirinin önünde durur ve onun hâlini belirler: die Firma, für die ich arbeite. Almancada edat cümle sonunda yalnız kalmaz, ilgi zamiri de hiçbir zaman düşürülemez.
in dem ya da an dem yerine ne zaman wo kullanabilirim?
Yerler için: die Stadt, wo ich wohne = die Stadt, in der ich wohne. Artikelsiz şehir ve ülke adları (Leipzig, Deutschland) yalnızca wo alır; artikelli adlar (die Schweiz, die Türkei, der Iran, die USA) edat + zamir de kabul eder. wohin yönü, woher nereden gelindiğini bildirir. Zaman için (der Tag, wo …) wo konuşma dilidir — yazıda an dem kullan.
Ne zaman was, ne zaman worüber gibi bir wo(r)- biçimi gerekir?
was, alles, nichts, etwas, vieles ve das’dan sonra, das Beste ya da das Einzige gibi nötr üstünlük biçimlerinden sonra ve ilgi cümlesi bütün ana cümleye gönderme yaptığında kullanılır. Orada bir edat gerekiyorsa edat was ile birleşip wo(r)- biçimine dönüşür: worüber, womit, wofür.