Almancada adlaştırma (Nominalisierung): das Lesen, die Erklärung, etwas Neues
Fiil ve sıfatlar isim olur: mastar yansızdır (das Lesen), -ung dişildir (die Erklärung), sıfatlar çekim eklerini korur (ein Deutscher).
Kural
Adlaştırma (Nominalisierung), bir fiilin ya da sıfatın isim olarak kullanılmasıdır. Aynı anda iki şey olur: sözcük büyük harfle yazılır ve genellikle bir isim işareti alır: artikel, edat (çoğunlukla artikelle), iyelik sıfatı, niteleme sıfatı ya da etwas, nichts, viel, wenig, alles’ten biri; özne görevindeki yalın mastar işaret istemez (Rauchen verboten). Aksi hâlde küçük harfle yazılır: Ich lese gern. → Das Lesen macht Spaß. Türkçedeki «okuma, okumak» gibi fiil isimleri tanıdıktır; yeni olan, ismin bir cins (eril, dişil, yansız) taşımasıdır.
Fiiller altı kalıpla isim olur:
- Mastar her zaman yansız bir isim olur ve etkinliği süreç olarak adlandırır: lesen → das Lesen, tamlayan hâli (Genitiv) des Lesens. Genellikle çoğulu yoktur; sıradan isme dönüşmüş birkaçı çoğul yapar (das Schreiben → die Schreiben).
- Kök + -ung dişildir, çoğulu -en: die Erklärung, die Lösung. Yalnızca gerçekten fiil kökünden -ung ekiyle türemiş isimler için geçerlidir; der Sprung (der Schwung, der Ursprung) erildir.
- Eksiz kök çoğunlukla erildir: der Besuch, der Anruf.
- Kök + -e ve kök + -t (çoğu kez ünlü değişimiyle) dişildir: die Frage, die Fahrt, die Ankunft.
- Kök + -er işi yapan kişiyi (dişilde -erin) ya da bir aleti adlandırır: der Fahrer, die Fahrerin, der Wecker. Buradaki -er bir yapım ekidir, -er ile biten her ismin cinsini göstermez: das Fenster.
das Lesen genel etkinliktir; die Erklärung, der Besuch, die Fahrt ise tek, somut bir olay ya da sonucu.
Sıfatlar yapım eki almadan isim olur ama sıfat çekim eklerini korur: der Deutsche, ein Deutscher, die Deutschen; aynı biçimde der Kranke, der Fremde, der Bekannte, der Erwachsene, der Jugendliche. Türkçede de «hasta, yaşlı» doğrudan isim olarak kullanılır; Almancada ise sıfat eki artikele ve hâle göre değişir. Yansız biçimler bir niteliği anlatır: das Neue, das Beste. etwas, nichts, viel, wenig’den sonra güçlü -es (etwas Neues), alles’ten sonra zayıf -e gelir (alles Gute); yalnızca ander- küçük harfle kalır (etwas anderes). -heit/-keit ile kurulan die Freiheit, die Möglichkeit ise sıradan dişil isimlerdir, sıfat eki almaz.
Ortaçlar (Partizip I ve II) sıfatlar gibi davranır: der Angestellte, der Vorsitzende, der Reisende, die Studierenden, die Verletzten. Partizip I şu an bir şey yapanı (der Reisende, yolcu), Partizip II etkileneni (der Verletzte, yaralı) adlandırır. İstisna: der Beamte / ein Beamter düzenli çekilir, ama dişili die Beamte değil die Beamtin’dir.
Ad ağırlıklı anlatım resmî yazı dilinin özelliğidir: yasalar, resmî yazışmalar, bilimsel metinler, levhalar ve başlıklar. Konuşmada fiilli anlatım daha açıktır; bütün cümleleri isim öbeğine çevirmek C1 konusudur.
Örnekler
- Das Rauchen ist im ganzen Gebäude verboten. — Binanın tamamında sigara içmek yasaktır.
- Beim Lesen höre ich gern Musik. — Okurken müzik dinlemeyi severim.
- Sein lautes Lachen war im ganzen Haus zu hören. — Yüksek sesli gülüşü bütün evde duyuluyordu.
- Die Erklärung des Lehrers war sehr klar. — Öğretmenin açıklaması çok anlaşılırdı.
- Der Besuch im Museum hat sich wirklich gelohnt. — Müze ziyareti gerçekten değdi.
- Die Fahrt nach Hamburg dauert drei Stunden. — Hamburg’a yolculuk üç saat sürüyor.
- Der Deutsche am Nebentisch hat uns geholfen. — Yan masadaki Alman (erkek) bize yardım etti.
- Gestern habe ich etwas Interessantes gelesen. — Dün ilginç bir şey okudum.
- Wir wünschen dir alles Gute zum Geburtstag. — Doğum gününde sana her şeyin en iyisini dileriz.
- Die Angestellten der Firma streiken seit Montag. — Şirketin çalışanları pazartesiden beri grevde.
- Die Verletzten wurden sofort ins Krankenhaus gebracht. — Yaralılar hemen hastaneye kaldırıldı.
Tablo
| Kalıp | Fiil | İsim | Cins | Anlam |
|---|---|---|---|---|
| mastar | lesen | das Lesen | yansız, nadiren çoğul | süreç olarak etkinlik |
| kök + -ung | erklären | die Erklärung | dişil, çoğul -en | süreç ya da sonuç, sayılabilir |
| eksiz kök | besuchen | der Besuch | eril | tek, somut olay |
| kök + -e | fragen | die Frage | dişil | tek, somut olay |
| kök + -t | fahren | die Fahrt | dişil | tek, somut olay |
| kök + -er | fahren | der Fahrer / die Fahrerin | eril / dişil | kişi (ya da alet) |
| Hâl | eril (der-sözcüğü) | eril (ein-sözcüğü) | dişil | çoğul (artikelli) | çoğul (artikelsiz) |
|---|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der Deutsche | ein Deutscher | die/eine Deutsche | die Deutschen | Deutsche |
| Akkusativ | den Deutschen | einen Deutschen | die/eine Deutsche | die Deutschen | Deutsche |
| Dativ | dem Deutschen | einem Deutschen | der/einer Deutschen | den Deutschen | Deutschen |
| Genitiv | des Deutschen | eines Deutschen | der/einer Deutschen | der Deutschen | Deutscher |
| İşaret sözcüğü | Nominativ / Akkusativ | Dativ |
|---|---|---|
| das | das Neue, das Beste | mit dem Neuen |
| alles | alles Gute, alles Wichtige | nach allem Guten |
| etwas, nichts | etwas Neues, nichts Gutes | mit etwas Neuem |
| viel, wenig | viel Interessantes, wenig Schönes | mit wenig Neuem |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Das lesen macht mir Spaß. → ✅ Das Lesen macht mir Spaß. — artikelden sonra mastar isimdir ve büyük harf ister; işaret yoksa fiil olarak kalır (Ich lese gern).
- ❌ Er ist ein Deutsche. → ✅ Er ist ein Deutscher. — adlaşmış sıfat çekim ekini korur; ein’den sonra eril Nominativ -er ister.
- ❌ Ich habe etwas neues gehört. → ✅ Ich habe etwas Neues gehört. — etwas, nichts, viel, wenig’den sonra sıfat yansız bir isim olur: büyük harf ve güçlü -es eki.
- ❌ Alles Gutes zum Geburtstag! → ✅ Alles Gute zum Geburtstag! — alles’ten sonra zayıf -e gelir; güçlü -es etwas ve nichts’ten sonra kullanılır.
- ❌ Die Verletzte wurden ins Krankenhaus gebracht. → ✅ Die Verletzten wurden ins Krankenhaus gebracht. — der-sözcüğünden sonra çoğul eki -en’dir; die Verletzte yaralı tek bir kadındır.
Sık sorulan sorular
Almancada fiil ne zaman büyük harfle yazılır?
Önüne bir isim işareti geldiği anda: artikel, edat (çoğunlukla artikelle birlikte), iyelik sıfatı ya da niteleme sıfatı. Ich lese gern — ama Das Lesen macht Spaß, beim Lesen, sein lautes Lachen. Özne olarak kullanılan yalın mastar da büyük harfle yazılır: Rauchen verboten.
Fiilden türeyen isimlerin cinsi nedir?
Mastardan gelen isim her zaman yansızdır ve genellikle çoğulu yoktur (das Lesen). Kök + -ung dişildir, çoğulu -en (die Erklärung); eksiz kök çoğunlukla erildir (der Besuch); kök + -e ve kök + -t dişildir (die Frage, die Fahrt); -er işi yapan kişiyi adlandırır (der Fahrer, die Fahrerin). -ung kuralı yalnızca isim gerçekten fiil kökünden türemişse geçerlidir; der Sprung böyle değildir.
Neden «der Deutsche» ama «ein Deutscher»?
Çünkü sözcük biçim olarak hâlâ sıfattır: der-sözcüklerinden sonra zayıf (der Deutsche), ein-sözcüklerinden sonra karma (ein Deutscher), artikelli çoğulda -en (die Deutschen), artikelsiz güçlü ek alır (Deutsche).
etwas Neues mi, etwas neues mi? alles Gute mu, alles Gutes mi?
etwas, nichts, viel, wenig’den sonra büyük harf ve güçlü -es ekiyle: etwas Neues, nichts Gutes. alles’ten sonra büyük harf ve zayıf -e ekiyle: alles Gute. Bu konumda küçük harfle kalan tek sözcük ander-’dir: etwas anderes.
Almanlar ad ağırlıklı anlatımı ne zaman kullanır?
Resmî yazı dilinde: yasalar, resmî yazışmalar, bilimsel metinler, kullanım kılavuzları, levhalar ve başlıklar. İsim öbekleri bilgiyi sıkıştırır ve işi yapanı söylememeye izin verir. Konuşmada fiilli anlatım daha kolay anlaşılır; bütün cümleleri isim öbeğine çevirmek ayrı, daha ileri bir konudur.