Ortaç niteleyicileri (Partizipialattribute): Partizip I, Partizip II ve zu + Partizip I

Kural

Ortaç niteleyicisi (Partizipialattribut), ismin önünde sıfat gibi kullanılan ortaçtır: belirleyiciyle isim arasında durur ve olağan sıfat eki alır. İlgi cümlesini tek sözcüğe sığdırır: das lachende Kind = das Kind, das lacht. Türkçe de ilgi cümlesini ortaçla, ismin önünde kurar («gülen çocuk»).

Üç biçim, dört okuma:

• Partizip I (mastar + -d): etken, ana fiille aynı anda — das lachende Kind. Soru: kim ya da ne yapıyor?
• Geçişli fiilin Partizip II’si: edilgen ve bitmiş — das reparierte Auto. Soru: ona ne yapıldı?
• Perfekt’i sein ile kuran, varış ya da durum değişikliği bildiren geçişsiz fiilin Partizip II’si (ankommen, einschlafen, eintreffen, vergehen, wachsen): etken ve bitmiş — der angekommene Zug. Perfekt’i haben ile kuran geçişsiz fiillerin (schlafen, arbeiten, lachen, warten) böyle bir niteleyicisi yoktur: das schlafende Kind denir, das geschlafene Kind denmez.
• zu + Partizip I (Gerundivum): edilgenlik + zorunluluk ya da olanak — die zu erledigenden Aufgaben = die Aufgaben, die erledigt werden müssen (ya da können), yani «yapılacak işler». Soru: onunla ne yapılmalı ya da yapılabilir? Yalnızca geçişli fiillerle kurulur. Ayrılabilen fiilde zu sözcüğün içine girer (die abzugebenden Formulare), olumsuzluk öne gelir (die nicht zu lösenden Probleme).

Ortaç sıfat gibi çekilir: der/die/das’tan sonra zayıf, ein türü sözcüklerden sonra karma, belirleyici yoksa güçlü ek alır. Türkçede isim önündeki ortaç hâl ya da sayı eki almaz; Almancada ismin önündeki ortaç her zaman ek taşır. Eksiz biçim niteleyici değil, serbest ortaçtır (Laut lachend kam er herein).

Ortaç kendi tümleçlerini ve zarf tümleçlerini koruyabilir; hepsi belirleyiciyle ortaç arasına girer. Bu, genişletilmiş ortaç niteleyicisidir (erweitertes Partizipialattribut): belirleyici → tümleçler ve zarf tümleçleri → ortaç + ek → isim. Diziliş Türkçeye yakındır («babamın iki yıl önce aldığı kitaplar»), ama Türkçe etken «-dığı» ortacını, Almanca edilgen Partizip II’yi ve eyleyen için von’u kullanır.

Okuma tarifi: belirleyiciyi bul, ortaçtan sonraki isme atla, ilgi zamiri ekle, aradakileri yan cümleye taşı. Fiil biçimi ortacın türünden gelir: Partizip I → etken, eş zaman; geçişli Partizip II → edilgen (wurde / ist … worden); sein alan fiil → etken Perfekt; zu + Partizip I → werden müssen / werden können. die von meinem Vater vor zwei Jahren gekauften Bücher → die Bücher, die mein Vater vor zwei Jahren gekauft hat.

Tek sözcüklü niteleyici her üslupta olağandır; genişletilmiş niteleyici ise ilgi cümlesinden daha yoğundur ve yazılı, resmî dile aittir: bilimsel, teknik, hukuki ve gazete metinleri, ad ağırlıklı anlatım. Konuşmada ilgi cümlesi kullanılır; yazıda da bir isme bir tane yeter, uzarsa çöz.

Örnekler

• Das lachende Kind rannte über den Hof. — Gülen çocuk koşarak avluyu geçti.
• Das reparierte Auto steht wieder vor der Tür. — Tamir edilen araba yine kapının önünde duruyor.
• Der gerade angekommene Zug ist aus Wien. — Az önce gelmiş olan tren Viyana’dan.
• Die zu erledigenden Aufgaben stehen auf der Liste. — Yapılması gereken işler listede.
• Die bis Freitag abzugebenden Formulare liegen im Sekretariat. — Cumaya kadar teslim edilmesi gereken formlar sekreterlikte.
• Die von meinem Vater vor zwei Jahren gekauften Bücher stehen noch im Regal. — Babam tarafından iki yıl önce satın alınan kitaplar hâlâ rafta duruyor.
• Die im Labor arbeitenden Studentinnen tragen Schutzbrillen. — Laboratuvarda çalışan öğrenciler (kadın) koruyucu gözlük takıyor.
• Ein von allen Teilnehmern unterschriebenes Protokoll geht an die Behörde. — Bütün katılımcılar tarafından imzalanmış bir tutanak resmî makama gönderiliyor.

Tablo

Sık yapılan hatalar

• ❌ das lachend Kind → ✅ das lachende Kind — ismin önünde ortaç bir sıfattır ve sıfat eki almak zorundadır.
• ❌ das reparierende Auto → ✅ das reparierte Auto — Partizip I etkendir, yani bir şeyi tamir eden araba demek olurdu; araba tamir edilen şeydir, bu yüzden Partizip II.
• ❌ das geschlafene Kind → ✅ das schlafende Kind — schlafen geçişsizdir ve Perfekt’i haben ile kurar; bu yüzden Partizip II niteleyicisi yoktur.
• ❌ die erledigenden Aufgaben → ✅ die zu erledigenden Aufgaben — «yapılması gereken» edilgen anlamını yalnızca zu + Partizip I verir; zu olmadan işi görevlerin kendisi yapıyor olurdu.
• ❌ die gekauften von meinem Vater Bücher → ✅ die von meinem Vater gekauften Bücher — ortaca bağlı her şey belirleyiciyle ortaç arasında durur.

İlgili konular

Sıfat çekimi, ilgi cümleleri, durum edilgeni (Das Auto ist repariert) ve ad ağırlıklı anlatım ayrı konularda anlatılıyor.