Almancada es zamiri: kişi zamiri, kişisiz özne, yer tutucu ve korelat
es nötr bir ismin yerini tutar, es regnet / es gibt / es geht’in sabit öznesidir, 1. konumu doldurur (Es kommen viele Gäste) ve dass-cümlesini haber verir.
Kural
Almancada es yalnızca nötr bir ismin yerini tutmaz; beş görevi vardır. Ayırt etmek için sor: bir sözcüğün yerini mi tutuyor, yoksa yalnızca bir yeri mi dolduruyor?
Asıl yenilik şu: Türkçede özne çoğu zaman düşer (Yağıyor, Geç oldu), Almancada ise gerçek bir özne yoksa yeri çoğunlukla es doldurur. Türkçedeki «o» er, sie ve es’in hepsini karşılar; kişi zamiri olarak es ise yalnız nötr (das) isimler içindir.
Kişi zamiri. es nötr bir ismin yerini yalın hâlde (Nominativ) ve belirtme hâlinde (Akkusativ) tutar — iki biçim de es’tir; yönelme hâli (Dativ) ihm’dir. Önceki bütün bir ifadeyi de karşılayabilir: Ich weiß es. Öteki zamirler gibi her konumda kalır.
Kişisiz es. Gerçek öznesi olmayan fiillerin zorunlu öznesidir: hava durumu (es regnet, es schneit, es blitzt, es donnert), saat ve durum (es ist spät, es ist halb acht, es ist kalt, es wird dunkel), sesler ve algılar (es klingelt, es klopft, es riecht nach Kaffee), ayrıca iki kalıp: es gibt + Akkusativ («var») ve es geht + Dativ (Wie geht es dir? – Es geht mir gut.). Bu es atılmaz; cümleyi başka bir öğe açarsa çekimli fiilin arkasına geçer: Heute regnet es.
1. konumda yer tutucu. Cümleyi başka bir öğe açmıyorsa es çekimli fiilin önündeki yeri doldurabilir. İki durumu karıştırma:
- Gerçek bir özne vardır, orta alanda kalır ve fiil ona uyar: Es kommen viele Gäste. (kommt değil) / Es war einmal ein König.
- Kişisiz edilgen yapının hiç öznesi yoktur, fiil 3. tekil şahısta kalır: Es wird viel gearbeitet. → Hier wird viel gearbeitet.
İki durumda da başa başka bir öğe gelir gelmez yer tutucu kaybolur (Heute kommen viele Gäste.); orta alanda duramaz.
Sonraki cümleyi haber veren korelat. Özne yerindeki dass-cümlesini ya da zu’lu mastarı haber verir: Es freut mich, dass du kommst. / Es ist wichtig, pünktlich zu sein. (ayrıca es stimmt, es ist schade, es tut mir leid). Yan cümle başa alınırsa es düşer: Dass du kommst, freut mich. finden, halten für, hassen, lieben ile ise es belirtme hâlindeki nesnedir ve zorunludur: Ich finde es gut, dass … Her fiil korelat almaz: Ich hoffe, dass … ve Ich glaube, dass … es’sizdir.
Kalıplaşmış ifadeler. es eilig haben, es gut meinen, es gut haben, es schwer haben, es sich bequem machen — buradaki es ifadenin parçasıdır ve atılmaz.
Örnekler
- Das Fahrrad ist neu – es steht im Keller. — Bisiklet yeni – (o) bodrumda duruyor.
- Ich habe das Formular ausgedruckt und es unterschrieben. — Formu yazdırdım ve (onu) imzaladım.
- Es regnet seit gestern Abend. — Dün akşamdan beri yağmur yağıyor.
- Heute Abend wird es kalt. — Bu akşam hava soğuyacak.
- Es ist schon halb acht – wir müssen los. — Saat yedi buçuk olmuş bile, çıkmamız lazım.
- Hier gibt es keinen Supermarkt. — Burada süpermarket yok.
- Wie geht es dir? – Danke, es geht mir gut. — Nasılsın? – Teşekkürler, iyiyim.
- Es kommen heute viele Gäste. — Bugün çok misafir geliyor. (1. konumda başka bir öğeyle: Heute kommen viele Gäste.)
- Es freut mich, dass du mitkommst. — Bizimle gelmen beni sevindiriyor.
- Ich finde es gut, dass wir früher anfangen. — Daha erken başlamamızı iyi buluyorum.
- Sie hat es eilig, aber sie meint es gut. — Acelesi var, ama iyi niyetli.
Tablo
| es’in görevi | Örnek | es’e ne olur |
|---|---|---|
| das-ismi için kişi zamiri | Das Buch? Es liegt hier. Ich lese es. | gerçek özne/nesne — her konumda kalır |
| kişisiz özne (hava, saat, ses) | Es regnet. Es ist spät. Es klingelt. | zorunlu — Heute regnet es. |
| es gibt + Akk. / es geht + Dat. | Es gibt Kaffee. Es geht mir gut. | zorunlu — Hier gibt es Kaffee. |
| 1. konumda yer tutucu | Es kommen viele Gäste. | başa başka bir öğe gelince düşer — Heute kommen viele Gäste. |
| özne cümlesi için korelat | Es freut mich, dass du kommst. | yan cümle başa alınınca düşer — Dass du kommst, freut mich. |
| belirtme hâlindeki nesne olarak korelat | Ich finde es gut, dass wir früher anfangen. | zorunlu — atılamaz |
| kalıplaşmış ifade | Sie hat es eilig. Er meint es gut. | ifadenin parçası — hiç düşmez |
Sık yapılan hatalar
- ❌ Gestern es hat geregnet. → ✅ Gestern hat es geregnet. — kişisiz es sıradan bir öznedir: 1. konumda başka bir öğe varsa çekimli fiil ikinci gelir, es onun arkasına geçer.
- ❌ Hier gibt keinen Supermarkt. → ✅ Hier gibt es keinen Supermarkt. — es gibt’teki es ifadeye aittir ve her konumda kalır; es regnet ve es ist spät için de aynısı geçerlidir.
- ❌ Heute es kommen viele Gäste. → ✅ Heute kommen viele Gäste. — yer tutucu es yalnız 1. konumda bulunur; cümleyi başka bir öğe açınca kaybolur (fiil zaten hep viele Gäste’ye uyar, es’e değil).
- ❌ Ich finde gut, dass du fragst. → ✅ Ich finde es gut, dass du fragst. — finden ve halten für’den sonra bir dass-cümlesinden önce nesne olarak es zorunludur.
- ❌ Ich habe eilig. → ✅ Ich habe es eilig. — es eilig haben ya da es gut meinen gibi kalıplarda es ifadenin parçasıdır.
Sık sorulan sorular
es ne zaman zorunludur, ne zaman düşer?
Kişi zamiri olarak, kişisiz fiillerde (es regnet, es ist spät, es gibt, es geht mir gut), finden ve halten für ile nesne olarak ve kalıplaşmış ifadelerde zorunludur. Yalnız iki görevinde düşer: yer tutucu olarak başka bir öğe 1. konuma geçince, korelat olarak da dass-cümlesi ya da zu’lu mastar başa alınınca.
Neden «Es kommen viele Gäste» deniyor da «Es kommt viele Gäste» denmiyor?
Yer tutucu es özne değildir; gerçek özne viele Gäste’dir, bu yüzden fiil çoğuldur. Başa başka bir öğe koyduğunda es kaybolur: Heute kommen viele Gäste.
«Es regnet» ile «Es kommen viele Gäste» arasındaki fark nedir?
Es regnet’te es kişisiz öznenin ta kendisidir ve her konumda kalır: Heute regnet es. Es kommen viele Gäste’de ise yalnızca gerçek özne için 1. konumu doldurur ve cümleyi başka bir öğe açar açmaz düşer.
es’in başka hâl biçimleri var mı?
Nötr bir ismin yerini tutan zamir olarak yalın hâl (Nominativ) ve belirtme hâli (Akkusativ) es, yönelme hâli (Dativ) ihm’dir: Ich helfe ihm. Kişisiz ve yer tutucu es yalnız özne olarak görülür; es eilig haben gibi kalıplarda es değişmeyen bir Akkusativ’dir.
dass-cümlesinden önce ne zaman es gerekir?
es freut mich, es ist wichtig, es stimmt gibi ifadelerde ana cümle başta olduğunda: Es freut mich, dass du kommst. dass-cümlesi başa alınırsa es düşer. finden, halten für, hassen, lieben ile es zorunludur (Ich finde es gut, dass …); hoffen ya da glauben gibi fiiller hiç es almaz.