Thì Perfekt tiếng Đức: haben hoặc sein + Partizip II

Quy tắc

Perfekt là thì quá khứ của văn nói (≈ «đã»), gồm hai phần: trợ động từ haben hoặc sein chia ở vị trí 2 và Partizip II (phân từ II) ở cuối câu: Ich habe gestern viel gearbeitet.

Tiếng Việt chỉ thêm «đã»; tiếng Đức phải chọn haben hay sein, đổi động từ thành phân từ và đẩy xuống cuối.

Cách tạo Partizip II. Động từ yếu (có quy tắc): ge- + gốc + -t (machen → gemacht). Gốc tận cùng bằng -t/-d, hoặc bằng phụ âm + m/n mà thiếu -e- thì không đọc được, thêm -et: gearbeitet, gewartet, geöffnet, gerechnet, geatmet. Khi m/n đứng sau l, r, h hoặc viết đôi thì không: wohnen → gewohnt, lernen → gelernt, filmen → gefilmt, kämmen → gekämmt. Động từ mạnh: ge- + gốc + -en, nguyên âm gốc thường đổi (trinken → getrunken, gehen → gegangen), một số giữ nguyên (fahren → gefahren, lesen → gelesen). Động từ hỗn hợp: gốc đổi + -t (bringen → gebracht, denken → gedacht, wissen → gewusst).

Vị trí của ge-:

• Tiền tố tách được: ge- nằm giữa tiền tố và gốc, viết liền: einkaufen → eingekauft, anrufen → angerufen, aufstehen → aufgestanden.
• Tiền tố không tách được (be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer-): không có ge-: besuchen → besucht, verstehen → verstanden, bekommen → bekommen.
• Động từ -ieren có trọng âm cũng không có ge-: studieren → studiert, telefonieren → telefoniert. Đây là hậu tố vay mượn; frieren → gefroren, verlieren → verloren là động từ mạnh thường.

haben hay sein? haben là mặc định, dùng cho mọi động từ phản thân và hầu hết động từ có tân ngữ trực tiếp (Akkusativ). sein dùng cho chuyển động từ A đến B (gehen, fahren, fliegen …), thay đổi trạng thái (aufstehen, einschlafen, passieren …) và ba động từ sein, bleiben, werden. Có động từ đổi theo tân ngữ: Ich bin nach Köln gefahren (chuyển động) nhưng Ich habe das Auto gefahren (có tân ngữ Akkusativ).

Trật tự từ. Trợ động từ và phân từ tạo thành khung (Satzklammer). Trong mệnh đề phụ, trợ động từ đứng cuối, sau phân từ: …, weil wir im Garten gearbeitet haben. Câu hỏi có-không bắt đầu bằng trợ động từ.

Perfekt hay Präteritum? Khi nói, Perfekt là thì quá khứ thông thường; riêng sein, haben và động từ khiếm khuyết dùng Präteritum (war, hatte, konnte, musste). Văn kể chuyện viết ưu tiên Präteritum; cả hai đều ≈ «đã», khác nhau ở loại văn bản.

Ví dụ

• Wir haben am Wochenende im Garten gearbeitet. — Cuối tuần chúng tôi đã làm vườn.
• Sie hat ihrer Oma eine Postkarte geschrieben. — Cô ấy đã viết cho bà của cô ấy một tấm bưu thiếp.
• Ich bin heute um sechs Uhr aufgestanden. — Hôm nay tôi đã dậy lúc sáu giờ.
• Der Zug ist pünktlich in Berlin angekommen. — Tàu hỏa đã đến Berlin đúng giờ.
• Hast du den neuen Film schon gesehen? — Bạn đã xem bộ phim mới chưa?
• Ich habe meine Freundin besucht und danach mit meiner Mutter telefoniert. — Tôi đã thăm cô bạn, rồi gọi điện cho mẹ.
• Was ist denn hier passiert? — Ở đây đã xảy ra chuyện gì vậy?
• Mein Bruder ist letztes Jahr Lehrer geworden. — Năm ngoái anh tôi đã trở thành giáo viên.
• Ich bin zu spät gekommen, weil ich den Bus verpasst habe. — Tôi đã đến muộn vì bị lỡ xe buýt.
• Gestern habe ich lange geschlafen und bin dann in die Stadt gefahren. — Hôm qua tôi đã ngủ nướng rồi đi phố.

Bảng

Lỗi thường gặp

• ❌ Ich habe nach Hause gegangen. → ✅ Ich bin nach Hause gegangen. — chuyển động từ A đến B dùng sein.
• ❌ Ich habe meine Mutter gerufen an. → ✅ Ich habe meine Mutter angerufen. — ge- nằm bên trong động từ tách được; phân từ viết thành một từ.
• ❌ Wir haben unsere Freunde gebesucht. → ✅ Wir haben unsere Freunde besucht. — sau tiền tố không tách được (be-, ver-, er-, ent- …) không có ge-.
• ❌ Er hat zwei Jahre Medizin gestudiert. → ✅ Er hat zwei Jahre Medizin studiert. — động từ -ieren có trọng âm không có ge-.
• ❌ Ich habe gesehen einen guten Film. → ✅ Ich habe einen guten Film gesehen. — Partizip II đứng cuối, các thành phần khác nằm trong khung.