Động từ tách được và không tách được tiếng Đức: tiền tố, trật tự từ và ge-

Quy tắc

Động từ có tiền tố là tách được khi trọng âm rơi vào tiền tố (aufstehen, anrufen), và không tách được khi trọng âm rơi vào gốc (verstehen, bekommen). Chỉ tiền tố tách được mới rời khỏi động từ; tiền tố không tách được dính với gốc trong mọi kiểu câu.

Với người Việt, đây là điều mới: động từ tiếng Việt không đổi hình dạng, và «đứng dậy», «gọi điện» luôn đi liền nhau. Tiếng Đức lại tách aufstehen làm hai mảnh: Ich stehe um sechs Uhr auf.

Có ba nhóm tiền tố:

• Luôn tách được — danh sách đóng; gần như tất cả cũng là từ độc lập (giới từ, trạng từ, tính từ): ab-, an-, auf-, aus-, bei-, ein-, fest-, her-, hin-, los-, mit-, nach-, vor-, weg-, zu-, zurück-, zusammen-.
• Không bao giờ tách — be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer- và hinter- ít gặp hơn. Chúng không mang trọng âm và, trừ hinter (cũng là giới từ), không đứng một mình thành từ.
• Cả hai, kèm thay đổi nghĩa — durch-, über-, um-, unter-, wieder-, wider-, voll-. Trọng âm cho biết đó là động từ nào: du fährst das Schild um (đâm đổ) và wir umfahren die Baustelle (đi vòng qua).

Vị trí của tiền tố tách được tùy theo cấu trúc:

• Mệnh đề chính ở Präsens hoặc Präteritum: động từ chia ở vị trí 2, tiền tố ở cuối câu, tạo khung động từ (Verbklammer): Ich rufe dich morgen an. Câu hỏi có-không và câu mệnh lệnh cũng tách như vậy.
• Sau động từ khiếm khuyết hoặc ở nguyên mẫu: động từ giữ nguyên một khối ở cuối: Ich muss dich anrufen.
• Mệnh đề phụ: động từ xuống cuối và tiền tố nhập lại: …, weil ich dich anrufe.
• Partizip II: -ge- chen giữa tiền tố và gốc: angerufen, aufgestanden. Động từ không tách được không có ge-: verstanden, bekommen, erzählt. Nếu động từ gốc vốn không có ge- (động từ -ieren), động từ ghép cũng không có: anprobieren → anprobiert.
• Nguyên mẫu với zu: động từ tách được viết zu vào bên trong: anzurufen; động từ không tách được để zu đứng riêng: zu verstehen.

Ví dụ

• Ich stehe jeden Morgen um sechs Uhr auf. — Sáng nào tôi cũng dậy lúc sáu giờ.
• Rufst du mich heute Abend an? — Tối nay bạn gọi điện cho tôi không?
• Der Zug fährt in zehn Minuten ab. — Mười phút nữa tàu hỏa khởi hành.
• Mach bitte das Fenster zu! — Bạn đóng cửa sổ lại nhé!
• Gestern habe ich meinen Chef angerufen. — Hôm qua tôi đã gọi điện cho sếp.
• Am Wochenende muss ich nicht früh aufstehen. — Cuối tuần tôi không phải dậy sớm.
• Die Frage habe ich leider nicht verstanden. — Tiếc là tôi không hiểu câu hỏi đó.
• Wir haben gestern eine Einladung bekommen. — Hôm qua chúng tôi đã nhận được một lời mời.
• Ich habe vergessen, das Licht auszumachen. — Tôi quên tắt đèn.
• Ich komme später, weil der Bus erst um acht abfährt. — Tôi sẽ đến muộn vì tám giờ xe buýt mới chạy.
• Vorsicht, du fährst gleich das Schild um! — Cẩn thận, bạn sắp đâm đổ tấm biển kìa!
• Wir umfahren die Baustelle. — Chúng tôi đi vòng qua công trường.

Bảng

Lỗi thường gặp

• ❌ Ich aufstehe um sechs Uhr. → ✅ Ich stehe um sechs Uhr auf. — trong mệnh đề chính, động từ chia đứng ở vị trí 2 và tiền tố tách được xuống cuối câu.
• ❌ Ich habe dich gestern gerufen an. → ✅ Ich habe dich gestern angerufen. — trong Partizip II, tiền tố vẫn dính vào động từ và -ge- chen giữa tiền tố và gốc.
• ❌ Das habe ich nicht geverstanden. → ✅ Das habe ich nicht verstanden. — động từ không tách được tạo Partizip II không có ge-.
• ❌ Ich versuche, früh zu aufstehen. → ✅ Ich versuche, früh aufzustehen. — với động từ tách được, zu đứng giữa tiền tố và gốc, tất cả viết liền.
• ❌ Ich komme später, weil der Bus um acht fährt ab. → ✅ Ich komme später, weil der Bus um acht abfährt. — trong mệnh đề phụ, động từ xuống cuối và tiền tố nhập lại với nó.