Dativ (celownik): rodzajniki, zaimki i kiedy go używać

Reguła

Celownik (Dativ) wskazuje odbiorcę czynności — osobę lub rzecz, komu coś dajemy, mówimy, pokazujemy albo pomagamy. Pytanie kontrolne brzmi wem?, a rodzajnik zmienia się tak: der → dem, die → der, das → dem, die (liczba mnoga) → den.

Celownika używamy w czterech sytuacjach:

• jako dopełnienia dalszego przy czasownikach z dwoma dopełnieniami (geben, schenken, zeigen, erklären): odbiorca stoi w celowniku, a rzecz w bierniku;
• po czasownikach rządzących celownikiem: helfen, danken, gefallen, gehören, folgen, antworten, gratulieren, passen, schmecken, glauben, begegnen, zuhören — osobowe dopełnienie ma przy nich zawsze formę celownika (glauben i folgen mogą mieć obok tego rzecz w bierniku: Ich glaube dir das nicht);
• po przyimkach łączących się wyłącznie z celownikiem: aus, außer, bei, mit, nach, seit, von, zu, gegenüber;
• po przyimkach zmiennych (in, an, auf, unter, über…), gdy zdanie odpowiada na pytanie wo?, czyli opisuje miejsce, a nie kierunek.

W liczbie mnogiej końcówkę dostaje także sam rzeczownik: die Kinder → mit den Kindern, die Freunde → bei den Freunden. Wyjątek stanowią rzeczowniki, których liczba mnoga kończy się już na -n lub -s: den Frauen, den Autos.

Szyk dopełnień jest przewidywalny. Dwa rzeczowniki: najpierw celownik, potem biernik (Ich gebe dem Kind das Buch). Jeden zaimek: zaimek wychodzi przed rzeczownik (Ich gebe es dem Kind). Dwa zaimki: kolejność się odwraca i pierwszy jest biernik (Ich gebe es ihm).

Uważaj na rodzaj męski i mnogi: der Mann → dem Mann, ale die Männer → den Männern. Samo den nie przesądza więc o przypadku, bo to również biernik rodzaju męskiego. Osobna grupa to rzeczowniki N-deklinacji (der Nachbar, der Student, der Kollege), które we wszystkich przypadkach poza mianownikiem dostają -n: dem Nachbarn.

Przykłady

• Ich helfe dem Nachbarn beim Umzug. — Pomagam sąsiadowi przy przeprowadzce.
• Das Fahrrad gehört meiner Schwester. — Ten rower należy do mojej siostry.
• Der Film hat uns sehr gut gefallen. — Ten film bardzo nam się podobał.
• Wir fahren mit dem Zug nach Hamburg. — Jedziemy pociągiem do Hamburga.
• Sie wohnt seit einem Jahr bei ihren Eltern. — Mieszka od roku u swoich rodziców.
• Ich schenke dem Kind einen Ball. — Daję dziecku piłkę w prezencie.
• Kannst du mir bitte die Tür aufmachen? — Możesz mi otworzyć drzwi?
• Das Hotel liegt dem Bahnhof gegenüber. — Hotel leży naprzeciwko dworca.

Tabela

Zaimki osobowe w celowniku:

Typowe błędy

• ❌ Das Auto gehört meinen Bruder. → ✅ Das Auto gehört meinem Bruder. — gehören rządzi celownikiem, a meinen Bruder to forma biernika.
• ❌ Ich fahre mit den Kinder. → ✅ Ich fahre mit den Kindern. — w celowniku liczby mnogiej rzeczownik dostaje końcówkę -n.
• ❌ Ich komme mit meine Freundin. → ✅ Ich komme mit meiner Freundin. — po przyimku mit stoi wyłącznie celownik, nigdy biernik.
• ❌ Ich gebe ihm es. → ✅ Ich gebe es ihm. — gdy oba dopełnienia są zaimkami, biernik idzie przed celownikiem.
• ❌ Das Buch liegt auf den Tisch. → ✅ Das Buch liegt auf dem Tisch. — zdanie odpowiada na pytanie wo?, więc po przyimku zmiennym stoi celownik; forma z biernikiem odpowiada na wohin?.

Powiązane tematy

Celownik najlepiej ćwiczyć w kontraście z biernikiem, a zaraz potem z przyimkami zmiennymi — to te same końcówki w innym otoczeniu. Przydaje się też pełna tabela zaimków osobowych i lista rzeczowników N-deklinacji.