Fjalitë shkakore në gjermanisht: weil, da dhe denn – renditja dhe ndryshimi
weil dhe da e çojnë foljen në fund, denn e lë në vendin e dytë; weil jep arsye të re, da një të njohur, denn nuk del kurrë para pohimit.
Rregulla
Gjermanishtja ka tri fjalë për «sepse». Ato japin të njëjtën arsye, por ndryshojnë në renditje dhe në atë që dëgjuesi e di: weil dhe da e shtyjnë foljen e zgjedhuar në fund të fjalisë së tyre, denn e lë në vendin e dytë. Shqip sepse i mbulon të treja (meqë i afrohet da-së) dhe nuk e lëviz foljen – e re është që zgjedhja ndikon te renditja.
- weil – zgjedhja neutrale: një arsye e re, ajo që dëgjuesi kërkon. Vetëm weil mund t'i përgjigjet vetë pyetjes Warum?: Warum kommst du nicht? – Weil ich arbeiten muss.
- da – arsye e njohur ose e lehtë për t'u kuptuar, e paraqitur si sfond; më zyrtare, e shpeshtë në shkrim.
- denn – pas saj vjen një fjali kryesore e plotë, folja mbetet e dyta; nuk i përgjigjet vetë pyetjes Warum?.
Ku qëndron fjalia. Fjalia me weil ose da mund të vijë pas fjalisë kryesore ose para saj. Në krye ajo zë vendin 1, prandaj fjalia kryesore nis me foljen: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause. Fjalia me da zakonisht del e para. Fjalia me denn nuk del kurrë para pohimit që shpjegon: vjen pas tij, pas presjes ose si fjali e re që kthehet mbrapa (Ich nehme das Fahrrad. Denn der Bus fährt heute nicht.). Presja është e detyrueshme para secilës.
Te weil dhe da e fundit është folja e zgjedhuar: modalja (weil ich arbeiten muss), haben/sein në Perfekt (weil ich zu viel gegessen habe); folja me parashtesë të ndashme nuk ndahet (weil der Film um acht anfängt).
deshalb, darum, daher (edhe deswegen) janë ndajfolje: hapin pasojën (prandaj), jo arsyen, dhe zënë vendin 1, prandaj kryefjala shkon pas foljes: Ich bin krank. Deshalb bleibe ich zu Hause.
Në bisedë weil shpesh merr foljen në vendin e dytë (weil ich bin müde), si denn – vetëm gjuhë e folur; në shkrim folja shkon në fund.
Shembuj
- Ich bleibe heute zu Hause, weil ich krank bin. — Sot rri në shtëpi, sepse jam i sëmurë.
- Weil das Wetter schlecht ist, fahren wir mit dem Bus. — Ngaqë moti është i keq, shkojmë me autobus.
- Warum lernst du so viel? — Weil ich morgen eine Prüfung habe. — Pse mëson kaq shumë? – Sepse nesër kam provim.
- Ich kann heute nicht kommen, weil ich länger arbeiten muss. — Sot nuk mund të vij, sepse duhet të punoj më gjatë.
- Da du schon hier bist, können wir gleich anfangen. — Meqë je tashmë këtu, mund të fillojmë menjëherë.
- Da der Zug Verspätung hatte, sind wir zu spät gekommen. — Meqë treni kishte vonesë, arritëm me vonesë.
- Ich nehme das Fahrrad, denn der Bus fährt heute nicht. — Marr biçikletën, sepse autobusi sot nuk qarkullon.
- Wir müssen uns beeilen, denn der Film fängt um acht an. — Duhet të nxitojmë, sepse filmi fillon në tetë.
- Der Bus fährt heute nicht. Deshalb nehme ich das Fahrrad. — Autobusi sot nuk qarkullon. Prandaj marr biçikletën.
Tabela
| Lidhëza | Lloji | Folja e zgjedhuar | A mund të dalë e para? | Presja | Përdorimi tipik |
|---|---|---|---|---|---|
| weil | nënrenditëse | në fund të fjalisë së saj | po – atëherë fjalia kryesore nis me foljen | e detyrueshme | arsye e re; i përgjigjet vetë pyetjes Warum? |
| da | nënrenditëse | në fund të fjalisë së saj | po – dhe zakonisht del e para | e detyrueshme | arsye e njohur; më zyrtare, në shkrim |
| denn | bashkërenditëse (vendi 0) | vendi i dytë, pa inversion | jo – vjen gjithmonë pas pohimit të vet | e detyrueshme | arsye e shtuar si fjali e dytë kryesore |
| Struktura | Fjalia |
|---|---|
| weil, arsyeja e dyta | Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. |
| weil, arsyeja e para | Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause. |
| da, arsye e njohur | Da ich krank bin, bleibe ich zu Hause. |
| denn, arsyeja gjithmonë pas | Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank. |
| deshalb, pasoja | Ich bin krank. Deshalb bleibe ich zu Hause. |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich bleibe zu Hause, weil ich bin krank. → ✅ Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. — pas weil folja e zgjedhuar shkon në fund; folja e dyta pas weil është vetëm bisedore.
- ❌ Weil ich krank bin, ich bleibe zu Hause. → ✅ Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause. — fjalia e nënrenditur zë vendin 1, prandaj fjalia kryesore nis me foljen.
- ❌ Ich nehme das Fahrrad, denn fährt der Bus heute nicht. → ✅ Ich nehme das Fahrrad, denn der Bus fährt heute nicht. — denn qëndron në vendin 0 dhe nuk numërohet si element i fjalisë, prandaj nuk ka inversion.
- ❌ Denn der Bus heute nicht fährt, nehme ich das Fahrrad. → ✅ Weil der Bus heute nicht fährt, nehme ich das Fahrrad. — denn nuk del kurrë para pohimit që shpjegon dhe nuk e dërgon foljen në fund; arsyeja në krye kërkon weil ose da.
- ❌ Ich bin krank, deshalb ich bleibe zu Hause. → ✅ Ich bin krank, deshalb bleibe ich zu Hause. — deshalb është ndajfolje në vendin 1, prandaj kryefjala kalon pas foljes.
Pyetje të shpeshta
Cili është ndryshimi midis weil, da dhe denn?
Të treja japin arsye. weil dhe da e dërgojnë foljen e zgjedhuar në fund të fjalisë së tyre, denn e lë në vendin e dytë. weil sjell një arsye të re, da një arsye që dëgjuesi e di tashmë, ndërsa denn e shton arsyen si fjali të dytë kryesore.
Ku shkon folja pas weil?
Në fund të fjalisë me weil: Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. Kur fjalia me weil del e para, ajo zë vendin 1 dhe fjalia kryesore nis me foljen e zgjedhuar: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause.
A mund të fillojë fjalia gjermane me denn?
Vetëm kur kthehet te ajo që sapo u tha: Ich nehme das Fahrrad. Denn der Bus fährt heute nicht. denn nuk del kurrë para pohimit që shpjegon, prandaj arsyeja nuk mund të vihet në krye me të – për këtë përdor weil ose da: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause.
A është gabim «weil ich bin müde»?
Në gjermanishten e shkruar dhe zyrtare po: forma standarde është weil ich müde bin. Folja në vendin e dytë pas weil është e shpeshtë në bisedë, ku funksionon si denn, por nuk ka vend në shkrim ose në provim.
A është deshalb e njëjtë me weil?
Jo. weil hap arsyen, deshalb (edhe darum, daher, deswegen) hap pasojën. Është ndajfolje në vendin 1, prandaj kryefjala vjen pas foljes: Ich bin krank. Deshalb bleibe ich zu Hause.