Lidhëzat bashkërenditëse në gjermanisht: und, aber, oder, denn, sondern

Rregulla

und, aber, oder, denn dhe sondern bashkojnë dy pjesë të barabarta – dy fjali kryesore ose dy fjalë a togfjalësha të të njëjtit lloj. Ato qëndrojnë në vendin 0: lidhëza nuk numërohet, prandaj fjalia pas saj ruan renditjen e fjalisë kryesore – në vendin 1 kryefjala (ose një element tjetër, dhe atëherë kryefjala shkon pas foljes), folja e zgjedhuar në vendin 2. Vetë lidhëza nuk shkakton kurrë inversion.

• und – shtim (dhe).
• aber – kundërvënie ose kufizim; të dyja pjesët mund të jenë të vërteta (por).
• oder – alternativë (ose, apo).
• denn – arsye (sepse): e shpjegon pse, por pyetjes Warum? nuk i përgjigjet dot më vete.
• sondern – korrigjim pas mohimit: pjesa e dytë zëvendëson atë që mohohet.

aber apo sondern? sondern vetëm kur pas një mohimi (nicht, kein, nie) vjen ajo që zëvendëson elementin e mohuar: nicht mein Mantel, sondern deiner. Pa mohim sondern nuk është i mundur; pas një mohimi që vetëm kufizohet, i saktë është aber: Er ist nicht reich, aber zufrieden. Shqip por i mbulon të dyja, prandaj testi i mohimit është vendimtar.

denn apo weil? E njëjta arsye, strukturë tjetër – shqip sepse i mbulon të dyja. Pas denn folja mbetet e dyta, dhe fjalia me denn vjen vetëm pas fjalisë që shpjegon (pas pikës mund të hapë fjali të re: Ich bleibe zu Hause. Denn ich bin müde.). weil është nënrenditëse: e shtyn foljen e zgjedhuar në fund, dhe fjalia e tij mund të dalë edhe e para – atëherë fjalia kryesore bën inversion.

Presja. Para aber, denn dhe sondern është e detyrueshme, edhe midis togfjalëshave (klein, aber hell). Midis dy fjalive kryesore të plota me und ose oder është fakultative. Kur und ose oder bashkojnë vetëm fjalë, togfjalësha ose një folje të dytë me të njëjtën kryefjalë të papërsëritur, presja nuk vihet.

aber del edhe brenda fjalisë si pjesëz e patheksuar (Ich habe aber keine Zeit); aty nuk është lidhëza e vendit 0.

Shembuj

• Ich koche, und du deckst den Tisch. — Unë gatuaj dhe ti shtron tryezën.
• Ich stehe um sechs auf und gehe joggen. — Ngrihem në gjashtë dhe dal për vrap.
• Wir gehen ins Kino oder wir bleiben zu Hause. — Shkojmë në kinema ose rrimë në shtëpi.
• Möchtest du Tee oder trinkst du lieber Kaffee? — Do të doje çaj apo parapëlqen kafe?
• Der Kurs ist teuer, aber er ist sehr gut. — Kursi është i shtrenjtë, por është shumë i mirë.
• Die Wohnung ist klein, aber hell. — Banesa është e vogël, por e ndritshme.
• Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — Vij më vonë, sepse kam edhe një takim.
• Ich bleibe heute zu Hause, denn morgen schreibe ich eine Prüfung. — Sot rri në shtëpi, sepse nesër jap një provim.
• Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — Kjo nuk është palltoja ime, por e jotja.
• Wir fahren nicht mit dem Auto, sondern mit dem Zug. — Nuk shkojmë me makinë, por me tren.

Tabela

Gabime të shpeshta

• ❌ Ich komme später, denn habe ich noch einen Termin. → ✅ Ich komme später, denn ich habe noch einen Termin. — denn qëndron në vendin 0 dhe nuk numërohet, prandaj kryefjala e ruan vendin 1 dhe nuk ka inversion.
• ❌ Ich bleibe zu Hause, denn ich müde bin. → ✅ Ich bleibe zu Hause, denn ich bin müde. — vetëm weil dhe da e dërgojnë foljen e zgjedhuar në fund; pas denn fjalia mbetet kryesore.
• ❌ Das ist nicht mein Mantel, aber deiner. → ✅ Das ist nicht mein Mantel, sondern deiner. — pjesa e dytë zëvendëson atë që mohohet, dhe ky korrigjim kërkon sondern.
• ❌ Die Wohnung ist klein, sondern hell. → ✅ Die Wohnung ist klein, aber hell. — nuk ka mohim dhe asgjë nuk zëvendësohet, prandaj është i mundur vetëm aber.
• ❌ Ich rufe an aber es meldet sich niemand. → ✅ Ich rufe an, aber es meldet sich niemand. — para aber, denn dhe sondern presja është e detyrueshme.