Mënyra urdhërore në gjermanisht (Imperativ): format për du, ihr dhe Sie
du: Komm! Arbeite! Gib! · ihr: Kommt! · Sie: Kommen Sie! Folja del e para; e → i ruhet (Gib!), Umlaut-i jo (Fahr!); parashtesa e ndashme shkon në fund.
Rregulla
Mënyra urdhërore (Imperativ) jep urdhra, udhëzime dhe kërkesa. Gjermanishtja ka tri forma, një për secilën mënyrë të foluri me njerëzit – du, ihr dhe Sie – dhe në të treja folja del e para; para saj mund të qëndrojë ende një fjalë si bitte ose emri i personit.
- du: tema e së tashmes, pa mbaresë dhe pa përemër – Komm!, Geh!, Mach! (foljet me e → i e ndryshojnë zanoren, shih më poshtë)
- ihr: forma e së tashmes për ihr, pa përemrin – Kommt!, Arbeitet!, Nehmt!, Sprecht!
- Sie: paskajore + Sie; përemri është i detyrueshëm dhe vjen menjëherë pas foljes – Kommen Sie!, Warten Sie bitte!
Për shqipfolësit du dhe ihr janë të lehta: përputhen me eja / ejani, hap / hapni. Të reja janë rënia e mbaresës -st te du (du kommst → Komm!) dhe forma me Sie, ku përemri nuk hiqet kurrë.
Tri detaje vendosin formën për du:
- Mbaresa -e është forma standarde kur tema mbaron me -d ose -t (Arbeite!, Warte!, Rede!, Antworte!) ose me -ig (Entschuldige!) – trajtat e shkurtra si Red nicht! janë bisedore – dhe është e detyrueshme pas m/n të paraprirë nga një bashkëtingëllore tjetër (Öffne!, Atme!, Rechne!), por jo kur m/n vjen pas l, r, h ose kur dyfishohet: lernen → Lern!. Foljet me -eln e mbajnë -e-në dhe humbin e-në e temës: sammeln → Sammle!, lächeln → Lächle!
- Foljet që te du ndryshojnë e → i/ie e ruajnë këtë zanore dhe nuk marrin -e: geben → Gib!, nehmen → Nimm!, essen → Iss!, lesen → Lies!, sehen → Sieh!, sprechen → Sprich!, helfen → Hilf!, vergessen → Vergiss!
- Foljet që te du marrin Umlaut (a → ä, au → äu) e humbin atë këtu: fahren → Fahr!, schlafen → Schlaf!, tragen → Trag!, laufen → Lauf!
Te shumica e foljeve të tjera -e është fakultative (Sag! / Sage!) dhe në të folur zakonisht bie.
sein është e parregullt: Sei! – Seid! – Seien Sie! Foljet me parashtesë të ndashme e çojnë parashtesën në fund (Steh auf!, Ruf mich an!), ndërsa foljet vetvetore e mbajnë përemrin menjëherë pas foljes (Setz dich! – Setzt euch! – Setzen Sie sich!).
Mohimi. Shqip mos del në fillim: Mos harro! Gjermanishtja e mban urdhëroren në vend të parë dhe vendos nicht pas foljes dhe kundrinorëve, por para parashtesës së ndashme: Vergiss das nicht!, Ruf mich nicht an! Para emrit përdoret kein: Mach keinen Lärm!
Fjalët bitte, mal dhe doch e zbutin tonin. Për «le të …» përdoret forma me wir: Gehen wir! (Të shkojmë!)
Shembuj
- Komm bitte um acht! — Eja në orën tetë, të lutem!
- Wartet hier auf mich! — Më prisni këtu! (shumës)
- Nehmen Sie bitte Platz! — Zini vend, ju lutem! (mirësjellje)
- Sprich bitte langsamer! — Fol më ngadalë, të lutem!
- Fahr nicht so schnell! — Mos e ngas makinën kaq shpejt!
- Öffne bitte das Fenster! — Hape dritaren, të lutem!
- Ruf mich morgen an! — Më telefono nesër!
- Setzen Sie sich bitte! — Uluni, ju lutem! (mirësjellje)
- Sei bitte pünktlich! — Ji i përpiktë, të lutem!
- Vergiss deinen Ausweis nicht! — Mos e harro letërnjoftimin!
Tabela
| Folja | du | ihr | Sie |
|---|---|---|---|
| kommen (e rregullt) | Komm! | Kommt! | Kommen Sie! |
| arbeiten (tema në -t) | Arbeite! | Arbeitet! | Arbeiten Sie! |
| öffnen (bashkëtingëllore + n) | Öffne! | Öffnet! | Öffnen Sie! |
| geben (e → i) | Gib! | Gebt! | Geben Sie! |
| lesen (e → ie) | Lies! | Lest! | Lesen Sie! |
| fahren (a → ä, pa Umlaut) | Fahr! | Fahrt! | Fahren Sie! |
| anrufen (e ndashme) | Ruf an! | Ruft an! | Rufen Sie an! |
| sich setzen (vetvetore) | Setz dich! | Setzt euch! | Setzen Sie sich! |
| sein (e parregullt) | Sei! | Seid! | Seien Sie! |
Gabime të shpeshta
- ❌ Gebe mir bitte das Buch! → ✅ Gib mir bitte das Buch! — foljet me e → i e ruajnë zanoren e ndryshuar dhe nuk marrin -e.
- ❌ Fähr langsamer! → ✅ Fahr langsamer! — Umlaut-i i formës për du nuk del në urdhërore.
- ❌ Arbeit nicht so viel! → ✅ Arbeite nicht so viel! — në gjermanishten standarde tema që mbaron me -t ose -d merr mbaresën -e; Arbeit! është trajtë bisedore.
- ❌ Warten bitte einen Moment! → ✅ Warten Sie bitte einen Moment! — në formën me Sie përemri është i detyrueshëm dhe vjen menjëherë pas foljes.
- ❌ Anruf mich heute Abend! → ✅ Ruf mich heute Abend an! — foljet me parashtesë të ndashme e çojnë parashtesën në fund.
Pyetje të shpeshta
Si formohet urdhërorja për du?
Merr formën e së tashmes për du dhe hiq mbaresën vetore dhe përemrin, pra -st ose vetëm -t pas temës në -s/-ß: du kommst → Komm, du sprichst → Sprich, du liest → Lies. Umlaut-i zhduket (du fährst → Fahr); temat në -d/-t/-ig dhe në -m/-n pas një bashkëtingëlloreje tjetër përveç l, r ose h shtojnë -e (Arbeite!, Öffne!); foljet me -eln japin Sammle dhe Lächle.
Pse Gib! por Fahr!?
Ndryshimi e → i/ie kalon në urdhërore (geben → Gib!, lesen → Lies!), ndërsa Umlaut-i a → ä / au → äu jo (fahren → Fahr!, laufen → Lauf!).
Si jap një urdhër të sjellshëm me Sie?
Paskajore + Sie: folja e para, përemri nuk hiqet kurrë – Warten Sie bitte! Nga sein: Seien Sie …! Me bitte urdhri bëhet kërkesë.
Komm! apo Komme!?
Të dyja janë të sakta: te shumica e foljeve -e është fakultative dhe në të folur zakonisht bie. Është forma standarde pas -d, -t dhe -ig (Warte!; Red nicht! është bisedore), e detyrueshme pas -m/-n të paraprirë nga një bashkëtingëllore tjetër përveç l, r ose h (Öffne!, por Lern!) dhe e pamundur te foljet me e → i.
Si them «mos …» në gjermanisht?
Mbaje urdhëroren dhe shto nicht pas foljes dhe kundrinorëve (Vergiss das nicht!), para parashtesës së ndashme (Ruf mich nicht an!); para emrit përdor kein (Mach keinen Lärm!). Nuk ka fjalë si shqipja mos në fillim.