Foljet vetvetore në gjermanisht (reflexive Verben): mich/mir, dich/dir, sich
Përemri vetvetor ndryshon sipas vetës (mich, dich, sich, uns, euch) dhe kalon në dhanore kur ka kundrinor të drejtë: Ich wasche mir die Hände.
Rregulla
Folja vetvetore e kthen veprimin te kryefjala: ai që vepron dhe ai që e pëson janë i njëjti person. Gjermanishtja e shënon këtë me një përemër vetvetor që ndryshon sipas vetës: ich wasche mich, du wäschst dich, er wäscht sich.
Shqipja e shpreh këtë brenda foljes: lahem, vishem, nxitohem. Në gjermanisht përemri është fjalë më vete, merr rasë (mich ose mir) dhe ka vendin e vet në fjali.
Tri grupe:
- Foljet vetvetore të mirëfillta. Përemri i përket foljes dhe nuk zëvendësohet me kundrinor tjetër: sich beeilen, sich erholen, sich erkälten, sich bedanken, sich schämen, sich befinden, sich verlieben, sich erinnern, sich freuen, sich interessieren. Mësoji me sich, si emrin me nyjën e vet.
- Foljet pjesërisht vetvetore. Folje të zakonshme me çfarëdo kundrinori; përemri vetvetor del vetëm kur kundrinori është vetë kryefjala: (sich) waschen, (sich) anziehen, (sich) ausziehen, (sich) kämmen, (sich) rasieren, (sich) verletzen, (sich) setzen. Krahaso Ich ziehe das Kind an (vesh fëmijën) me Ich ziehe mich an (vishem).
- Përdorimi reciprok. Me wir, ihr dhe sie përemri mund të thotë «njëri-tjetrin»: sich treffen, sich streiten, sich unterhalten, sich küssen, sich duzen. Wir treffen uns = takohemi; einander ose gegenseitig e qartësojnë këtë.
Kallëzore apo dhanore? Përemri është zakonisht në kallëzore (Akkusativ) dhe kalon në dhanore (Dativ) sapo fjalia ka një kundrinor të drejtë: Ich wasche mich → Ich wasche mir die Hände. Dy forma kanë vetëm ich dhe du (mich/mir, dich/dir); vetat e tjera kanë një formë të vetme. Një kundrinor në dhanore nuk e shkakton ndërrimin: Ich stelle mich dem Chef vor. Disa shprehje janë gjithmonë me dhanore: sich etwas vorstellen (= imagjinoj), sich etwas merken, sich etwas ansehen, sich etwas leisten, sich Sorgen machen.
Format dhe vendi. sich vlen për er/sie/es, sie (shumës) dhe Sie (mirësjellje) dhe shkruhet me shkronjë të vogël edhe aty: Setzen Sie sich. Në Perfekt çdo folje vetvetore merr haben, edhe sich erkälten dhe sich verletzen: Ich habe mich beeilt. Kujdes: shqip thua jam nxituar, jam ftohur.
Në fjalinë kryesore përemri vjen menjëherë pas foljes së zgjedhuar (Gestern hat sich mein Bruder verletzt), por pas kryefjalës kur ajo është përemër (Gestern hat er sich verletzt); me kryefjalë emër janë të sakta të dyja renditjet, e para është më e zakonshme. Urdhërorja e ruan përemrin: Beeil dich! Setzt euch! Beeilen Sie sich! Shumë folje vetvetore kanë edhe parafjalë të ngulitur (sich freuen auf, sich interessieren für, sich erinnern an) – ato kanë kapitullin e tyre.
Shembuj
- Ich muss mich beeilen, sonst verpasse ich den Zug. — Duhet të nxitohem, përndryshe e humbas trenin.
- Wäschst du dir bitte vor dem Essen die Hände? — A i lan duart para ngrënies, të lutem?
- Setzen Sie sich bitte! — Uluni, ju lutem! (mirësjellje)
- Im Urlaub haben wir uns gut erholt. — Gjatë pushimeve u çlodhëm mirë.
- Beim Sport hat er sich den Arm verletzt. — Gjatë sportit është lënduar në krah.
- Kannst du dir das vorstellen? — A mund ta imagjinosh këtë?
- Meine Eltern interessieren sich für moderne Kunst. — Prindërit e mi interesohen për artin modern.
- Wir treffen uns morgen um acht vor dem Kino. — Nesër takohemi në orën tetë para kinemasë.
- Ich freue mich schon auf das Wochenende. — Që tani po e pres me padurim fundjavën.
Tabela
| Kryefjala | Kallëzore (Akkusativ) | Dhanore (Dativ) |
|---|---|---|
| ich | mich | mir |
| du | dich | dir |
| er / sie / es | sich | sich |
| wir | uns | uns |
| ihr | euch | euch |
| sie (shumës) | sich | sich |
| Sie (mirësjellje) | sich | sich |
| Pa kundrinor të drejtë → kallëzore | Me kundrinor të drejtë → dhanore |
|---|---|
| Ich wasche mich. | Ich wasche mir die Hände. |
| Ich ziehe mich an. | Ich ziehe mir die Jacke an. |
| Er verletzt sich. | Er verletzt sich den Arm. |
| Ich stelle mich vor. (prezantohem) | Ich stelle mir das vor. (e imagjinoj) |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich wasche mich die Hände. → ✅ Ich wasche mir die Hände. — die Hände është tashmë kundrinori i drejtë, prandaj përemri vetvetor kalon në dhanore.
- ❌ Ich muss beeilen. → ✅ Ich muss mich beeilen. — sich beeilen është folje vetvetore e mirëfilltë: pa përemrin fjalia është e paplotë.
- ❌ Wir freuen sich auf den Urlaub. → ✅ Wir freuen uns auf den Urlaub. — përemri përshtatet me kryefjalën; sich vlen vetëm për er/sie/es, sie (shumës) dhe Sie.
- ❌ Ich bin mich erkältet. → ✅ Ich habe mich erkältet. — foljet vetvetore e formojnë Perfekt me haben, edhe kur tregojnë ndryshim gjendjeje.
- ❌ Ich kann mich das nicht vorstellen. → ✅ Ich kann mir das nicht vorstellen. — sich etwas vorstellen (= imagjinoj) kërkon dhanoren; sich vorstellen me kallëzore do të thotë «prezantohem».
Pyetje të shpeshta
Çfarë është një folje vetvetore në gjermanisht dhe si e njoh?
Kryefjala dhe kundrinori janë i njëjti person; folja vjen me një përemër që ndryshon sipas vetës (mich, dich, sich, uns, euch, sich). Fjalorët i japin me sich: sich beeilen, sich erholen.
Kur është përemri vetvetor në kallëzore dhe kur në dhanore?
Zakonisht në kallëzore (Akkusativ); në dhanore (Dativ) sapo fjalia ka një kundrinor të drejtë: Ich wasche mich → Ich wasche mir die Hände. Dy forma kanë vetëm ich dhe du; një kundrinor në dhanore nuk e shkakton ndërrimin.
Cilat folje duhet ta kenë patjetër sich?
Foljet vetvetore të mirëfillta: sich beeilen, sich erholen, sich erkälten, sich bedanken, sich schämen, sich befinden, sich verlieben, sich erinnern, sich freuen, sich interessieren. Foljet pjesërisht vetvetore si waschen ose anziehen funksionojnë me çfarëdo kundrinori.
Me cilën folje ndihmëse e formojnë Perfekt foljet vetvetore?
Gjithmonë me haben, dhe përemri e ruan vendin para pjesores: Ich habe mich beeilt. Kujdes: shqip thua jam nxituar, jam ftohur, por gjermanisht ich habe mich beeilt, ich habe mich erkältet.
Ku qëndron përemri vetvetor në fjali?
Në fjalinë kryesore menjëherë pas foljes së zgjedhuar (Gestern hat sich mein Bruder verletzt), por pas përemrit vetor kur kryefjala është përemër (Gestern hat er sich verletzt). Urdhërorja e ruan (Beeil dich!), dhe në formën e mirësjelljes shkruhet me shkronjë të vogël (Setzen Sie sich.).