Foljet me parashtesë të ndashme dhe të pandashme në gjermanisht: theksi, rendi dhe ge-

Rregulla

Një folje me parashtesë është e ndashme kur theksi bie mbi parashtesën (aufstehen, anrufen), dhe e pandashme kur theksi bie mbi temën (verstehen, bekommen). Vetëm parashtesa e ndashme largohet nga folja; e pandashmja mbetet ngjitur me temën në çdo lloj fjalie.

Shqipja ka parashtesa (zh-vesh, ç-montoj, për-shkruaj), por ato nuk ndahen kurrë nga folja. Prandaj kurthi kryesor është parashtesa gjermane që shkon në fund të fjalisë, larg foljes së zgjedhuar.

Parashtesat ndahen në tri grupe:

• Gjithmonë të ndashme – listë e mbyllur; pothuajse të gjitha ekzistojnë edhe si fjalë më vete (parafjalë, ndajfolje ose mbiemër): ab-, an-, auf-, aus-, bei-, ein-, fest-, her-, hin-, los-, mit-, nach-, vor-, weg-, zu-, zurück-, zusammen-.
• Gjithmonë të pandashme – be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer- dhe, më rrallë, hinter-. Janë të patheksuara dhe, përveç hinter (që është edhe parafjalë), nuk ekzistojnë si fjalë më vete.
• Të dyja, me ndryshim kuptimi – durch-, über-, um-, unter-, wieder-, wider-, voll-. Edhe këto janë parafjalë, prandaj nuk mjafton të dish që një parashtesë është parafjalë: vendos theksi. du fährst das Schild um (e rrëzon me makinë) kundrejt wir umfahren die Baustelle (i biem rrotull kantierit).

Ku shkon parashtesa e ndashme:

• Fjalia kryesore në Präsens ose Präteritum: folja e zgjedhuar në vendin e dytë, parashtesa krejt në fund – Ich rufe dich morgen an. Njësoj ndahet folja në pyetjen po-jo dhe në urdhërore.
• Pas foljes modale ose si paskajore e thjeshtë: folja mbetet e plotë në fund – Ich muss dich anrufen.
• Fjalia e nënrenditur: folja shkon në fund dhe parashtesa ribashkohet me të – …, weil ich dich anrufe.
• Partizip II (pjesorja): -ge- futet midis parashtesës dhe temës – angerufen, aufgestanden. Foljet e pandashme nuk marrin fare ge-: verstanden, bekommen, erzählt. Nëse folja bazë nuk ka ge- (foljet me -ieren), nuk e ka as folja me parashtesë: anprobieren → anprobiert.
• Paskajorja me zu: te folja e ndashme zu futet brenda fjalës – anzurufen; te e pandashmja mbetet fjalë më vete – zu verstehen.

Shembuj

• Ich stehe jeden Morgen um sechs Uhr auf. — Çdo mëngjes ngrihem në orën gjashtë.
• Rufst du mich heute Abend an? — Do të më telefonosh sonte?
• Der Zug fährt in zehn Minuten ab. — Treni niset pas dhjetë minutash.
• Mach bitte das Fenster zu! — Mbylle dritaren, të lutem!
• Gestern habe ich meinen Chef angerufen. — Dje i kam telefonuar shefit.
• Am Wochenende muss ich nicht früh aufstehen. — Në fundjavë nuk kam nevojë të ngrihem herët.
• Die Frage habe ich leider nicht verstanden. — Fatkeqësisht pyetjen nuk e kam kuptuar.
• Wir haben gestern eine Einladung bekommen. — Dje kemi marrë një ftesë.
• Ich habe vergessen, das Licht auszumachen. — Kam harruar ta fik dritën.
• Ich komme später, weil der Bus erst um acht abfährt. — Vij më vonë, sepse autobusi niset vetëm në orën tetë.
• Vorsicht, du fährst gleich das Schild um! — Kujdes, tani e rrëzon tabelën me makinë!
• Wir umfahren die Baustelle. — I biem rrotull kantierit.

Tabela

Gabime të shpeshta

• ❌ Ich aufstehe um sechs Uhr. → ✅ Ich stehe um sechs Uhr auf. — në fjalinë kryesore folja e zgjedhuar zë vendin e dytë dhe parashtesa e ndashme shkon në fund.
• ❌ Ich habe dich gestern gerufen an. → ✅ Ich habe dich gestern angerufen. — në Partizip II parashtesa mbetet te folja dhe -ge- futet midis parashtesës dhe temës.
• ❌ Das habe ich nicht geverstanden. → ✅ Das habe ich nicht verstanden. — foljet e pandashme e formojnë Partizip II pa ge-.
• ❌ Ich versuche, früh zu aufstehen. → ✅ Ich versuche, früh aufzustehen. — te foljet e ndashme zu qëndron midis parashtesës dhe temës, dhe gjithçka shkruhet si një fjalë.
• ❌ Ich komme später, weil der Bus um acht fährt ab. → ✅ Ich komme später, weil der Bus um acht abfährt. — në fjalinë e nënrenditur folja shkon në fund dhe parashtesa ribashkohet me të.