Perfekt në gjermanisht: haben ose sein + Partizip II (pjesorja)
Perfekt = haben ose sein në vendin e dytë + Partizip II në fund: gemacht, gefahren, angerufen, besucht. sein del me lëvizje dhe ndryshim gjendjeje.
Rregulla
Perfekt (≈ e kryera) është koha e shkuar e gjermanishtes së folur. Ka dy pjesë: folja ndihmëse haben ose sein zgjedhohet dhe zë vendin e dytë, ndërsa Partizip II (pjesorja) qëndron në fund: Ich habe gestern viel gearbeitet.
Shqipja të ndihmon me formën (kam punuar = «kam» + pjesore), por dy gjëra janë të reja: disa folje marrin sein («jam»), dhe pjesorja shkon në fund.
Formimi i Partizip II. Foljet e dobëta (të rregullta) marrin ge- + temë + -t: machen → gemacht. Temat në -t/-d marrin -et (gearbeitet, gewartet), po ashtu temat me bashkëtingëllore + m/n kur grupi pa e nuk shqiptohet: geöffnet, gerechnet, geatmet, geregnet. Por jo kur m/n vjen pas l, r, h ose dyfishohet: gefilmt, gelernt, gewohnt, gekämmt. Foljet e forta marrin ge- + temë + -en dhe zakonisht ndryshojnë zanoren: trinken → getrunken, gehen → gegangen; disa e ruajnë (fahren → gefahren). Foljet e përziera kanë temë të ndryshuar + -t: bringen → gebracht, denken → gedacht, wissen → gewusst.
Parashtesat vendosin ku shkon ge-:
- Foljet me parashtesë të ndashme e fusin ge- midis parashtesës dhe temës, në një fjalë: einkaufen → eingekauft, aufstehen → aufgestanden.
- Parashtesat e pandashme (be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer-) nuk marrin ge-: besuchen → besucht, verstehen → verstanden.
- Foljet me prapashtesën e theksuar -ieren nuk marrin ge-: studieren → studiert. Vlen vetëm për këtë prapashtesë: frieren → gefroren, verlieren → verloren janë folje të forta.
haben apo sein? haben është zgjedhja e zakonshme: e marrin pothuajse të gjitha foljet me kundrinor të drejtë (Akkusativ) dhe të gjitha foljet vetvetore. sein del në tri raste: foljet e lëvizjes nga A në B (gehen, kommen, fahren, fliegen, laufen, reisen), foljet e ndryshimit të gjendjes (aufstehen, einschlafen, aufwachen, wachsen, sterben, passieren) dhe sein, bleiben, werden. Disa folje ndryshojnë sipas kundrinorit: Ich bin nach Köln gefahren, por Ich habe das Auto gefahren.
Rendi i fjalëve. Ndihmësja dhe pjesorja formojnë kornizën foljore (Verbklammer). Në fjalinë e nënrenditur ndihmësja shkon pas pjesores: …, weil wir gearbeitet haben. Në pyetjen po-jo ndihmësja del e para.
Perfekt apo Präteritum? Në bisedë mjafton Perfekt; vetëm sein, haben dhe foljet modale përdorin edhe aty Präteritum (≈ e kryera e thjeshtë): war, hatte, konnte, musste. Rrëfimi i shkruar parapëlqen Präteritum – vendos lloji i tekstit, jo aspekti si te punova / kam punuar.
Shembuj
- Wir haben am Wochenende im Garten gearbeitet. — Në fundjavë kemi punuar në kopsht.
- Sie hat ihrer Oma eine Postkarte geschrieben. — Ajo i ka shkruar gjyshes një kartolinë.
- Ich bin heute um sechs Uhr aufgestanden. — Sot jam ngritur në orën gjashtë.
- Der Zug ist pünktlich in Berlin angekommen. — Treni ka mbërritur në kohë në Berlin.
- Hast du den neuen Film schon gesehen? — E ke parë tashmë filmin e ri?
- Ich habe meine Freundin besucht und danach mit meiner Mutter telefoniert. — E kam vizituar shoqen dhe pastaj kam folur në telefon me nënën.
- Was ist denn hier passiert? — Ç'ka ndodhur këtu?
- Mein Bruder ist letztes Jahr Lehrer geworden. — Vëllai im është bërë mësues vitin e kaluar.
- Ich bin zu spät gekommen, weil ich den Bus verpasst habe. — Kam ardhur vonë, sepse e kam humbur autobusin.
- Gestern habe ich lange geschlafen und bin dann in die Stadt gefahren. — Dje kam fjetur gjatë dhe pastaj kam shkuar në qytet.
Tabela
| Lloji i foljes | Modeli | Shembuj |
|---|---|---|
| e dobët (e rregullt) | ge- + temë + -t | machen → gemacht, kaufen → gekauft, spielen → gespielt |
| e dobët, tema në -t/-d (edhe öffn-, rechn-, atm-) | ge- + temë + -et | arbeiten → gearbeitet, warten → gewartet, öffnen → geöffnet |
| e fortë | ge- + temë + -en (zanorja zakonisht ndryshon) | trinken → getrunken, sprechen → gesprochen, gehen → gegangen, fahren → gefahren |
| e përzier | ge- + temë e ndryshuar + -t | bringen → gebracht, denken → gedacht, wissen → gewusst |
| folje me parashtesë të ndashme | parashtesë + ge- + pjesorja e foljes bazë | einkaufen → eingekauft, anrufen → angerufen, aufstehen → aufgestanden |
| parashtesë e pandashme (be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer-) | pa ge- | besuchen → besucht, verstehen → verstanden, bekommen → bekommen |
| folje me -ieren të theksuar | pa ge- | studieren → studiert, telefonieren → telefoniert, passieren → passiert |
| Ndihmësja | Grupi | Shembuj |
|---|---|---|
| sein | lëvizje nga A në B | gehen, kommen, fahren, fliegen, laufen, reisen, steigen, wandern |
| sein | ndryshim gjendjeje | aufstehen, einschlafen, aufwachen, wachsen, sterben, passieren, geschehen |
| sein | tri foljet e veçanta | sein → gewesen, bleiben → geblieben, werden → geworden |
| haben | të gjitha foljet e tjera – pothuajse gjithmonë me kundrinor të drejtë | machen, essen, lesen, kaufen, arbeiten, sehen |
| haben | foljet vetvetore | sich freuen → hat sich gefreut, sich waschen → hat sich gewaschen |
| Veta | haben-Perfekt: arbeiten | sein-Perfekt: fahren |
|---|---|---|
| ich | habe gearbeitet | bin gefahren |
| du | hast gearbeitet | bist gefahren |
| er/sie/es | hat gearbeitet | ist gefahren |
| wir | haben gearbeitet | sind gefahren |
| ihr | habt gearbeitet | seid gefahren |
| sie/Sie | haben gearbeitet | sind gefahren |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich habe nach Hause gegangen. → ✅ Ich bin nach Hause gegangen. — lëvizja nga A në B kërkon sein, edhe pse shqip thua kam shkuar.
- ❌ Ich habe meine Mutter gerufen an. → ✅ Ich habe meine Mutter angerufen. — ge- futet brenda fjalës; pjesorja mbetet një fjalë.
- ❌ Wir haben unsere Freunde gebesucht. → ✅ Wir haben unsere Freunde besucht. — pas parashtesës së pandashme (be-, ver-, er- …) nuk ka ge-.
- ❌ Er hat zwei Jahre Medizin gestudiert. → ✅ Er hat zwei Jahre Medizin studiert. — foljet me -ieren të theksuar nuk marrin ge-.
- ❌ Ich habe gesehen einen guten Film. → ✅ Ich habe einen guten Film gesehen. — Partizip II e mbyll fjalinë kryesore.
Pyetje të shpeshta
Kur përdoret haben dhe kur sein në Perfekt?
haben është zgjedhja e zakonshme: përdoret me foljet vetvetore dhe pothuajse gjithmonë me kundrinor të drejtë (Akkusativ) – përjashtim i rrallë: ich bin ihn losgeworden. sein del me lëvizje nga A në B (gehen, fahren, fliegen), me ndryshim gjendjeje (aufstehen, einschlafen, passieren) dhe me sein, bleiben, werden.
Si formohet Partizip II në gjermanisht?
Foljet e dobëta: ge- + temë + -t (gemacht, gearbeitet). Foljet e forta: ge- + temë + -en, zakonisht me zanore të ndryshuar (getrunken, gegangen). Foljet e përziera: temë e ndryshuar + -t (gebracht, gewusst). Foljet e ndashme e fusin ge- në mes (eingekauft); parashtesat e pandashme dhe foljet me -ieren nuk marrin ge- (besucht, studiert).
Ku qëndron Partizip II në fjali?
Krejt në fund të fjalisë kryesore, ndërsa haben ose sein zë vendin e dytë – të dyja e rrethojnë pjesën tjetër si kornizë. Në fjalinë e nënrenditur i gjithë grupi foljor shkon në fund dhe ndihmësja vjen pas pjesores: …, weil wir gearbeitet haben.
Perfekt apo Präteritum – cilën kohë të shkuar flasin gjermanët?
Në bisedë Perfekt është koha normale e së shkuarës. Përjashtim bëjnë sein, haben dhe foljet modale: edhe në të folur dëgjon war, hatte, konnte, musste. Rrëfimi i shkruar (romane, lajme) parapëlqen Präteritum.
ich habe gestanden apo ich bin gestanden?
Të dyja janë standarde dhe kanë të njëjtin kuptim: stehen, sitzen dhe liegen marrin haben në veri të Gjermanisë dhe sein në jug të Gjermanisë, në Austri dhe në Zvicër.