Präteritum në gjermanisht: format, mbaresat dhe kur përdoret

Rregulla

Präteritum (≈ e kryera e thjeshtë e të shkruarit) është koha e shkuar njëfjalëshe: pa folje ndihmëse, vetë folja mban shenjën e së shkuarës – ich machte, ich ging. Tregon të njëjtat fakte si Perfekti, i cili mund të theksojë edhe rezultatin e dukshëm tani. Mbulon edhe të pakryerën shqipe (luaja, isha).

• Foljet e dobëta – tema + -te + mbaresa: ich machte, du machtest, er machte, wir machten, ihr machtet, sie machten. Tema me -t/-d (dhe öffn-, rechn-, atm-, regn-) fut një -e-: arbeitete, öffnete; tema që thjesht mbaron me -n jo: wohnen → wohnte.
• Foljet e forta – zanorja e temës ndërron (Ablaut) dhe kjo mjafton, prandaj ich dhe er/sie/es nuk marrin mbaresë: ich ging, du gingst, er ging, wir gingen, ihr gingt, sie gingen. Temat me -d/-t shtojnë -e- te du dhe ihr: du fandest, ihr fandet.
• Foljet e përziera – temë e ndryshuar dhe -te: bringen → brachte, denken → dachte, kennen → kannte, nennen → nannte, rennen → rannte, brennen → brannte, wissen → wusste.

sein, haben, werden: war, hatte, wurde. Modalet janë të dobëta dhe e humbin Umlautin: durfte, konnte, mochte, musste; wollte dhe sollte nuk kishin Umlaut. Kujdes: könnte, müsste, dürfte, möchte dhe bisedori bräuchte janë Konjunktiv II, jo forma të së shkuarës; vetëm sollte dhe wollte përkojnë në të dyja – vendos konteksti.

Renditja: folja e zgjedhuar në vendin 2, parashtesa e ndashme në fund (Der Zug fuhr pünktlich ab); në fjalinë e nënrenditur e gjithë folja është e fundit (…, weil der Zug pünktlich abfuhr).

Cilën kohë të shkuar? Shqip zgjedh sipas kuptimit: shkova për veprim të mbyllur në kohë të caktuar, kam shkuar për lidhjen me të tashmen. Gjermanishtja zgjedh sipas llojit të tekstit, jo sipas aspektit apo largësisë: Präteritum në shkrim (tregime, lajme, raporte, CV), Perfekt në të folur (bisedë, chat, mesazhe). Në bisedë, pra, Gestern bin ich ins Kino gegangen, edhe pse shqip thua Dje shkova në kinema. Por sein, haben, werden, modalet dhe es gibt (→ es gab) e mbajnë Präteritum edhe në të folur: Ich war krank është shumë më e natyrshme se Ich bin krank gewesen.

Shembuj

• Als Kind spielte ich jeden Tag im Hof. — Kur isha fëmijë, luaja çdo ditë në oborr.
• Wir wohnten damals in einer kleinen Wohnung in Leipzig. — Atëherë banonim në një banesë të vogël në Lajpcig.
• Er arbeitete zehn Jahre lang bei derselben Firma. — Ai punoi dhjetë vjet në të njëjtën firmë.
• Sie ging zur Post und kaufte Briefmarken. — Ajo shkoi në postë dhe bleu pulla.
• Der Zug fuhr pünktlich ab und kam um acht in München an. — Treni u nis në orar dhe mbërriti në Mynih në tetë.
• Ich brachte ihr Blumen, weil sie Geburtstag hatte. — I çova lule, sepse kishte ditëlindjen.
• Niemand wusste, wo der Schlüssel war. — Askush nuk e dinte ku ishte çelësi.
• Es gab damals noch kein Internet. — Atëherë nuk kishte ende internet.
• Gestern war ich müde und hatte keine Lust auf das Konzert. — Dje isha i lodhur dhe nuk kisha dëshirë për koncertin.
• Es wurde dunkel, und wir mussten nach Hause gehen. — U err, dhe duhej të shkonim në shtëpi.

Tabela

Gabime të shpeshta

• ❌ Ich gingte nach Hause. → ✅ Ich ging nach Hause. — zanorja e ndryshuar e shënon të shkuarën; ich dhe er/sie/es nuk marrin mbaresë, dhe -te u përket foljeve të dobëta.
• ❌ Er arbeitte den ganzen Tag. → ✅ Er arbeitete den ganzen Tag. — pas një teme me -t ose -d futet një -e- para mbaresës -te.
• ❌ Ich denkte, du kommst später. → ✅ Ich dachte, du kommst später. — foljet e përziera ndryshojnë temën dhe marrin -te.
• ❌ Ich könnte dich gestern nicht erreichen. → ✅ Ich konnte dich gestern nicht erreichen. — Präteritum i foljeve modale nuk ka Umlaut; könnte është Konjunktiv II («do të mundja»).
• ❌ Der Zug abfuhr pünktlich. → ✅ Der Zug fuhr pünktlich ab. — në fjalinë kryesore parashtesa e ndashme shkon në fund, njësoj si në të tashmen.