Konjunktiv I và lời nói gián tiếp trong tiếng Đức: dạng, thì, trật tự từ

Quy tắc

Konjunktiv I thuật lại lời người khác mà người viết không bảo đảm là đúng — trong tin tức, báo cáo, biên bản, trích dẫn. Tiếng Việt dùng «rằng», động từ không đổi; tiếng Đức đổi chính dạng động từ — điểm hoàn toàn mới: Er sagt, er sei krank.

Cấu tạo: gốc nguyên mẫu (bỏ -en) + -e, -est, -e, -en, -et, -en: sagen → er sage, können → er könne. Động từ mạnh không đổi nguyên âm: er fährt → er fahre, er gibt → er gebe. Chỉ sein bất quy tắc: ich sei, er sei, wir seien (xem bảng).

Dạng dùng được: dạng khác thức trần thuật (Indikativ): ngôi 3 số ít mọi động từ (er habe, er werde), mọi dạng của sein, và ngôi 1 số ít của động từ khuyết thiếu và wissen (ich könne, ich wisse). Dạng du/ihr (du habest) nghe cổ; dùng Konjunktiv II.

Quy tắc thay thế: Konjunktiv I trùng Indikativ (wir haben, sie kommen) → Konjunktiv II (sie hätten, sie kämen); Konjunktiv II lại trùng Präteritum (mọi động từ yếu: sie arbeiteten) → würde + nguyên mẫu (sie würden arbeiten).

Ba mức thời gian: hiện tại er arbeite; quá khứ habe/sei + Partizip II (er habe gearbeitet, er sei gekommen) dù gốc là Perfekt, Präteritum hay Plusquamperfekt, trợ động từ như ở Perfekt; tương lai werde + nguyên mẫu (er werde anrufen).

Trật tự từ: sau dass động từ chia đứng cuối (Er sagt, dass er müde sei); không có dass, động từ ở vị trí 2 (Er sagt, er sei müde). Cả hai cần dấu phẩy; đoạn dài thường bỏ dass.

Câu hỏi, mệnh lệnh: câu hỏi có-không → ob; câu hỏi có từ để hỏi giữ từ để hỏi; cả hai là mệnh đề phụ, động từ cuối. Mệnh lệnh → sollen, lời nhờ lịch sự → mögen.

Đổi góc nhìn: đại từ theo người thuật (ich → er/sie, mein → sein/ihr, du → ich); thời gian, nơi chốn chỉ đổi khi tình huống thuật khác gốc (morgen → am nächsten Tag, hier → dort).

Văn nói dùng dass + Indikativ hoặc Konjunktiv II; Konjunktiv I còn trong thành ngữ: Es lebe die Freiheit!, Man nehme drei Eier …, Gott sei Dank.

Ví dụ

• Sie schreibt, sie sei krank und könne morgen nicht kommen. — Cô ấy viết rằng mình bị ốm và mai không đến được.
• Der Sprecher sagte, die Regierung plane keine neuen Steuern. — Người phát ngôn nói chính phủ không định đặt thuế mới.
• Er behauptet, er habe davon nichts gewusst. — Anh ấy khẳng định mình đã không biết gì về việc đó.
• Die Zeugin erklärte, sie sei um acht Uhr nach Hause gegangen. — Nữ nhân chứng khai cô đã về nhà lúc tám giờ.
• Der Minister betonte, man werde die Ergebnisse im Mai veröffentlichen. — Bộ trưởng nhấn mạnh kết quả sẽ được công bố tháng Năm.
• Mein Kollege sagt, dass er die Zahlen noch prüfen müsse. — Đồng nghiệp tôi nói anh ấy còn phải kiểm tra số liệu.
• Sie fragte, ob er noch Zeit habe. — Cô ấy hỏi anh có còn thời gian không.
• Der Arzt sagte, ich solle mich zwei Tage ausruhen. — Bác sĩ bảo tôi nên nghỉ ngơi hai ngày.
• Die Nachbarn behaupten, sie hätten nichts gehört. — Hàng xóm khẳng định họ không nghe thấy gì.

Bảng

In đậm = dạng dùng được; = = trùng Indikativ → Konjunktiv II (hätte, hätten, könnten, kämen) hoặc würde + nguyên mẫu (sie würden gehen, không phải gingen = Präteritum).

Lỗi thường gặp

• ❌ Er sagt, er seie krank. → ✅ Er sagt, er sei krank. — sein bất quy tắc: ngôi 1 và 3 số ít không có -e.
• ❌ Sie sagt, sie fähre nach Wien. → ✅ Sie sagt, sie fahre nach Wien. — Konjunktiv I lấy gốc nguyên mẫu, không đổi nguyên âm như er fährt.
• ❌ Sie schreibt, sie habe gestern nach Berlin gefahren. → ✅ Sie schreibt, sie sei gestern nach Berlin gefahren. — trợ động từ phải như ở Perfekt: fahren đi với sein.
• ❌ Er fragte, dass sie Zeit habe. → ✅ Er fragte, ob sie Zeit habe. — câu hỏi có-không dùng ob; dass dành cho câu trần thuật.
• ❌ Er fragte, wann beginnt der Film. → ✅ Er fragte, wann der Film beginne. — câu hỏi thuật lại là mệnh đề phụ: động từ chia cuối, dạng Konjunktiv.