Funktionsverbgefüge: czasownik funkcyjny i rzeczownik jako jedno orzeczenie

Reguła

Funktionsverbgefüge to stałe połączenie czasownika o osłabionym znaczeniu (czasownika funkcyjnego) z rzeczownikiem, który niesie znaczenie, często poprzedzonym przyimkiem: eine Entscheidung treffen = entscheiden, zur Verfügung stehen = verfügbar sein. Tworzą jedno orzeczenie, więc czasownika nie tłumaczy się osobno — treffen nie ma tu nic wspólnego ze spotkaniem. Polszczyzna zna ten mechanizm (podjąć decyzję, wejść w życie), ale czasownik dobiera się inaczej — trzeba go zapamiętać z rzeczownikiem.

Dwie cechy rozpoznawcze:

• Czasownik pochodzi z małej grupy: bringen, kommen, stehen, nehmen, treffen, leisten, stellen, geraten, setzen, finden, ziehen. Tak samo działa kilka innych: treten (in Kraft treten), lassen (außer Acht lassen), üben (Kritik üben), führen (ein Gespräch führen).
• Rzeczownik jest zwykle odczasownikowy (Entscheidung, Ausdruck, Bewegung) i nie jest zwykłym dopełnieniem: nie można go zastąpić zaimkiem, a całość da się oddać jednym prostym czasownikiem.

Rodzajnik i przyimek są stałe. zu + der/dem występuje tu wyłącznie w formie zrośniętej (zur Verfügung, zum Ausdruck); forma rozdzielona zu der Verfügung, gdzie indziej zawsze możliwa, tu nie istnieje. Po in, außer i unter rzeczownik stoi zwykle całkiem bez rodzajnika: in Kraft, in Frage (pisownia oboczna: infrage), in Anspruch, außer Acht, unter Druck. Rzeczownik w tych zwrotach przyimkowych zwykle nie przyjmuje ani przydawki, ani liczby mnogiej; rzeczowniki w bierniku są swobodniejsze: eine schwierige Entscheidung treffen, heftige Kritik üben.

Pary znaczeniowe. Ten sam rzeczownik łączy się z kilkoma czasownikami funkcyjnymi o różnej perspektywie: bringen, stellen, setzen mówią, że ktoś coś powoduje (z dopełnieniem w bierniku), kommen i geraten opisują sam proces, bez sprawcy — znaczenie bliskie stronie biernej — a stehen nazywa stan.

Szyk. Część rzeczownikowa zachowuje się jak przedrostek rozdzielny i zamyka klamrę zdaniową, a czasownik funkcyjny stoi na pozycji 2: Das Gesetz tritt am 1. Januar in Kraft. W czasie Perfekt rzeczownik stoi przed imiesłowem (ist in Kraft getreten), a w zdaniu podrzędnym cały blok idzie na koniec. nicht stoi przed częścią rzeczownikową (kam nicht zur Sprache), a rzeczownik z rodzajnikiem przeczymy przez kein-.

Rejestr. Pojedyncze zwroty, jak Rücksicht nehmen, są neutralne; dopiero ich nagromadzenie znamionuje niemczyznę urzędową, prawniczą i naukową: takie zwroty brzmią precyzyjnie i pozwalają pominąć sprawcę. W mowie jaśniejszy jest prosty czasownik — część zwrotów nie ma jednak odpowiednika.

Przykłady

• Die Regierung hat gestern eine wichtige Entscheidung getroffen. — Rząd podjął wczoraj ważną decyzję.
• Das neue Gesetz tritt am 1. Januar in Kraft. — Nowa ustawa wchodzi w życie 1 stycznia.
• In ihrer Rede brachte sie ihre Zweifel deutlich zum Ausdruck. — W swoim przemówieniu wyraźnie wyraziła wątpliwości.
• Niemand stellt seine fachliche Kompetenz in Frage. — Nikt nie kwestionuje jego kompetencji zawodowych.
• Bitte nehmen Sie Rücksicht auf die anderen Gäste. — Proszę mieć wzgląd na pozostałych gości.
• Wir nehmen Bezug auf Ihr Schreiben vom 3. Mai. — Powołujemy się na Państwa pismo z 3 maja.
• Viele Familien nehmen die kostenlose Beratung in Anspruch. — Wiele rodzin korzysta z bezpłatnej porady.
• Erst nach dem Gespräch geriet die Sache in Bewegung. — Dopiero po rozmowie sprawa ruszyła z miejsca.
• Am Bahnhof nahmen wir Abschied von unseren Gastgebern. — Na dworcu pożegnaliśmy się z gospodarzami.

Tabela

Typowe błędy

• ❌ Die Regierung hat eine Entscheidung gemacht. → ✅ Die Regierung hat eine Entscheidung getroffen. — to rzeczownik narzuca czasownik funkcyjny; do Entscheidung należy treffen.
• ❌ Das Gesetz tritt in die Kraft. → ✅ Das Gesetz tritt in Kraft. — po in ten rzeczownik stoi bez rodzajnika i nie da się go dodać.
• ❌ Die Unterlagen stehen Ihnen zu Verfügung. → ✅ Die Unterlagen stehen Ihnen zur Verfügung. — zur (zu + der) należy do stałej formy; forma rozdzielona zu der Verfügung też jest tu niemożliwa.
• ❌ Wir stehen Ihnen gern einen Raum zur Verfügung. → ✅ Wir stellen Ihnen gern einen Raum zur Verfügung. — stellen znaczy, że ktoś coś udostępnia, i ma dopełnienie w bierniku; stehen znaczy, że coś jest dla kogoś dostępne.
• ❌ Das Thema kam zur Sprache nicht. → ✅ Das Thema kam nicht zur Sprache. — część rzeczownikowa zamyka klamrę zdaniową, więc nicht stoi przed nią.

Powiązane tematy

Zwroty te budują styl nominalny, ich rzeczowniki powstają według wzorców nominalizacji, a przyimek w Rücksicht nehmen auf jest stały jak przy czasownikach z przyimkiem.