Zdania względne (Relativsätze): der, die, das, dessen, deren, wo

Reguła

Zdanie względne opisuje rzeczownik, a zaimek wybieramy w dwóch krokach: rodzaj i liczbę bierzemy z rzeczownika przed zdaniem, a przypadek z roli, jaką zaimek pełni wewnątrz zdania względnego. Przypadek tego rzeczownika w zdaniu głównym nie ma znaczenia. Mechanizm przypomina polskie „który”, ale przypadek narzuca rekcja czasownika niemieckiego.

Pięć ról, a przypadki tylko cztery — przyimek nie wnosi piątego:

• podmiot → mianownik: Der Mann, der dort wartet, …
• dopełnienie bliższe → biernik: Die Kollegin, die ich angerufen habe, …
• dopełnienie w celowniku, np. przy helfen, gehören, zeigen → celownik: Das Kind, dem ich geholfen habe, …
• posiadanie → dopełniacz dessen (męski i nijaki) albo deren (żeński i mnoga); rzeczownik po nich nie ma rodzajnika, a przymiotnik ma końcówki mocne: dessen neues Auto.
• po przyimku → przypadek narzucony przez przyimek, który stoi przed zaimkiem: die Firma, für die ich arbeite.

Do tego trzy zasady. Zdanie względne jest podrzędne, więc czasownik w formie osobowej stoi na końcu (w Perfekcie: imiesłów, potem czasownik posiłkowy). Oddzielamy je przecinkami z obu stron. Stoi bezpośrednio po swoim rzeczowniku, chyba że oderwałoby to imiesłów albo bezokolicznik zdania głównego; wtedy przesuwa się na koniec: Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. Zaimka nigdy nie pomijamy, a przyimek nie stoi na końcu.

Zaimek zastępują dwie inne formy. Przy miejscach używamy wo (die Stadt, wo ich wohne = die Stadt, in der ich wohne), wohin dla kierunku, woher dla pochodzenia. Przy nazwach bez rodzajnika (Leipzig, Deutschland) możliwe jest tylko wo; nazwy z rodzajnikiem (die Schweiz, die USA) dopuszczają też in der, in den. Po alles, nichts, etwas, vieles, das oraz po superlatywach rodzaju nijakiego (das Beste, das Einzige) zaimek brzmi was, a z przyimkiem tworzy złożenie wo(r)-: worüber, womit, wofür. Wariant welcher/welche/welches brzmi oficjalnie i staroświecko.

Przykłady

• Der Mann, der dort wartet, ist mein Nachbar. — Mężczyzna, który tam czeka, to mój sąsiad.
• Die Kollegin, die ich gestern angerufen habe, ist krank. — Koleżanka, do której wczoraj zadzwoniłem, jest chora (anrufen łączy się z biernikiem).
• Das Kind, dem ich geholfen habe, wohnt nebenan. — Dziecko, któremu pomogłem, mieszka obok.
• Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — Przyjaciele, którym pokazujemy mieszkanie, są z Wiednia.
• Der Student, dessen Fahrrad gestohlen wurde, hat die Polizei gerufen. — Student, którego rower ukradziono, wezwał policję.
• Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro in Hamburg. — Firma, dla której pracuję, otwiera biuro w Hamburgu.
• Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. — Widziałem wczoraj film, który bardzo mi się podobał.
• Ich fahre nach Leipzig, wo meine Schwester studiert. — Jadę do Lipska, gdzie studiuje moja siostra.
• Er erzählt uns alles, was er weiß. — Opowiada nam wszystko, co wie.
• Sie hat die Stelle bekommen, worüber sich alle gefreut haben. — Dostała posadę, z czego wszyscy się ucieszyli.

Tabela

Typowe błędy

• ❌ Ich kenne den Mann, den dort wartet. → ✅ Ich kenne den Mann, der dort wartet. — zaimek jest podmiotem zdania względnego, więc stoi w mianowniku; biernik w zdaniu głównym nic nie zmienia.
• ❌ Der Film, der läuft gerade im Kino, ist neu. → ✅ Der Film, der gerade im Kino läuft, ist neu. — zdanie względne jest podrzędne: czasownik idzie na sam koniec.
• ❌ Die Firma, die ich für arbeite, eröffnet ein Büro. → ✅ Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro. — przyimek stoi przed zaimkiem względnym i narzuca mu przypadek.
• ❌ Die Freunde, die wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. → ✅ Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — zeigen stawia osobę w celowniku, a celownik mnogiej brzmi denen.
• ❌ Das ist das Beste, das mir passieren konnte. → ✅ Das ist das Beste, was mir passieren konnte. — po superlatywie nijakim oraz po alles, nichts, etwas i das stoi was.

Powiązane tematy

Szyk jest ten sam co w zdaniach z dass albo weil, a formy pokrywają się z zaimkami wskazującymi i dopełniaczem. O tym, jakiego przyimka wymaga dany czasownik, mówi rozdział o czasownikach z przyimkami; złożenia z wo(r)- mają odpowiedniki z da(r)- dla zdań głównych.