Lidhësit e fjalisë së përbërë në gjermanisht (C1): inventari zyrtar sipas kuptimit
Një marrëdhënie, deri në tri forma: fjali e nënrenditur (da, folja në fund), ndajfolje lidhëzore me përmbysje (infolgedessen) ose parafjalë + emër (aufgrund).
Rregulla
Në C1 zgjedh jo vetëm lidhësin, por edhe njërën nga tri format. Shumica e grupeve i kanë të tria; grupi rrjedhimor nuk ka parafjalë – pasoja kërkon fjali ose ndajfolje.
- Lidhëz nënrenditëse (Subjunktion) → fjali e nënrenditur me presje, folja vetore në fund.
- Ndajfolje lidhëzore (Konjunktionaladverb) → fjali kryesore; në vendin e parë kryefjala kalon pas foljes (përmbysje), përndryshe ndajfolja qëndron në fushën e mesme (Mittelfeld).
- Parafjalë + grup emëror → pa folje; grupi ka rasë të caktuar dhe vlen si një gjymtyrë.
Shqipja ka të njëjtën treshe: megjithëse / megjithatë / pavarësisht nga ≈ obwohl / trotzdem / trotz. Kurthi: çdo lloj imponon rend tjetër fjalësh, dhe parafjala kërkon rasë.
Fjalia e nënrenditur në krye zë vendin e parë, prandaj fjalia kryesore nis me foljen vetore (folje, presje, folje). Përjashtimi i vetëm standard: dann pas wenn (Wenn die Mittel fehlen, dann verschieben wir den Bau.). Në ndërfutje foljet grumbullohen në fund, ndaj rrallë kalohen dy nivele.
Rasat i tregon tabela (Gen. = gjinore, Dat. = dhanore, Akk. = kallëzore). Kur gjinorja nuk duket, hyn dhanorja ose von + dhanore (aufgrund von Verzögerungen); trotz + dhanore është krahinore, jo gabim.
Regjistri: gjermanishte e shkruar (raporte, ese, tekste të specializuara e zyrtare). Në të folur mbizotërojnë weil, obwohl, wenn, also, aber, um … zu; lidhësit zyrtarë atje janë të pazakontë, jo gabim. zwecks është gjuhë zyrash, obschon i lartë dhe më i rrallë se obgleich.
Pas es sei denn folja është e dyta (Wir starten im Herbst, es sei denn, die Mittel fehlen); vetëm es sei denn, dass … e çon në fund. sodass dhe so dass janë të sakta; so + mbiemër … dass thekson shkallën. hingegen dhe indes(sen) mund të vijnë edhe pas elementit të kundërvënë. Më të rralla: geschweige denn (pas mohimi ose kaum), oder aber (alternativë e theksuar, si oder), zwar … doch (pranim + kundërshtim).
Shembuj
- Da die Kosten weiter stiegen, wurde das Projekt verschoben. — Meqë kostot vazhdonin të rriteshin, projekti u shty.
- Die Kosten stiegen weiter; infolgedessen wurde das Projekt verschoben. — Kostot vazhduan të rriteshin; si pasojë projekti u shty.
- Aufgrund der gestiegenen Kosten wurde das Projekt verschoben. — Për shkak të rritjes së kostove projekti u shty.
- Obgleich das Budget knapp war, hielt das Team am Zeitplan fest. — Megjithëse buxheti ishte i kufizuar, ekipi iu përmbajt grafikut kohor.
- Sofern die Mittel bewilligt werden, beginnt der Bau im Herbst. — Me kusht që fondet të miratohen, ndërtimi nis në vjeshtë.
- Das Team dokumentierte jeden Schritt, sodass die Prüfung reibungslos verlief. — Ekipi dokumentoi çdo hap, kështu që kontrolli kaloi pa probleme.
- Die Unterlagen lagen früh vor, wohingegen der Bericht erst im Juni folgte. — Dokumentet ishin gati herët, ndërsa raporti erdhi vetëm në qershor.
- Wir hielten die Frist, indem wir die Tests parallel durchführten. — E respektuam afatin duke i kryer testet paralelisht.
- Er hat den Bericht nicht gelesen, geschweige denn kommentiert. — Nuk e ka lexuar raportin, e lëre më ta ketë komentuar.
Tabela
| Kuptimi | Fjali e nënrenditur (Subjunktion) | Fjali kryesore (Konjunktionaladverb) | Grup emëror (parafjalë) |
|---|---|---|---|
| shkakor | da, zumal | infolgedessen, demzufolge | aufgrund + Gen., infolge + Gen. |
| lejor | obgleich, wenngleich, obschon | gleichwohl, dessen ungeachtet | ungeachtet + Gen., trotz + Gen. |
| kushtor | sofern, falls, es sei denn (rendi i fjalisë kryesore – folja e dyta) | andernfalls | bei + Dat., im Falle + Gen. |
| rrjedhimor | sodass, so … dass | folglich, somit | — (asnjë) |
| qëllimor | damit, um … zu | dazu, hierfür | zwecks + Gen., zu + Dat. |
| kundërvënës | während, wohingegen | hingegen, indes(sen) | im Gegensatz zu + Dat. |
| mënyror / instrumental | indem; dadurch, dass … | dadurch, so | durch + Akk., mittels + Gen. |
| kohor | sobald, solange, seitdem, ehe | danach, seither, zuvor | nach + Dat., seit + Dat., vor + Dat. |
| Lloji | Çfarë vjen pas lidhësit | Vendi i foljes vetore | Shembull |
|---|---|---|---|
| Subjunktion | kryefjala + fusha e mesme, presje para fjalisë | i fundit në fjalinë e vet | Da die Kosten stiegen, wurde das Projekt verschoben. |
| Konjunktionaladverb | pjesa tjetër e një fjalie kryesore të plotë | i dyti – ndajfolja zë vendin e parë, kryefjala kalon pas foljes | Die Kosten stiegen; infolgedessen wurde das Projekt verschoben. |
| Präposition + Nominalphrase | grup emëror në rasë të caktuar, pa folje | i pandryshuar – grupi është një gjymtyrë dhe këtu zë vendin e parë | Aufgrund der gestiegenen Kosten wurde das Projekt verschoben. |
Gabime të shpeshta
- ❌ Die Kosten stiegen, infolgedessen das Projekt verschoben wurde. → ✅ Die Kosten stiegen, infolgedessen wurde das Projekt verschoben. — infolgedessen është ndajfolje: zë vendin e parë, folja mbetet e dyta.
- ❌ Aufgrund die Kosten gestiegen sind, wurde das Projekt verschoben. → ✅ Aufgrund der gestiegenen Kosten wurde das Projekt verschoben. — parafjala kërkon grup emëror, jo fjali; për fjali duhet da ose weil.
- ❌ Ungeachtet das knappe Budget hielt das Team am Zeitplan fest. → ✅ Ungeachtet des knappen Budgets hielt das Team am Zeitplan fest. — në standardin e shkruar ungeachtet, aufgrund, infolge, mittels dhe zwecks marrin gjinoren; ungeachtet + dhanore, ndryshe nga trotz, nuk është standard.
- ❌ Obgleich das Budget knapp war, gleichwohl hielt das Team am Zeitplan fest. → ✅ Obgleich das Budget knapp war, hielt das Team gleichwohl am Zeitplan fest. — fjalia në krye e zë vendin e parë; ndajfolja kalon në fushën e mesme.
- ❌ Er hat den Bericht gelesen, geschweige denn kommentiert. → ✅ Er hat den Bericht nicht gelesen, geschweige denn kommentiert. — geschweige denn kërkon përpara një mohim (ose kaum).
Pyetje të shpeshta
Cili është ndryshimi mes da dhe weil, obgleich dhe obwohl?
Kuptimi është i njëjtë, regjistri jo: da, obgleich, wenngleich, sofern dhe ehe i përkasin gjermanishtes së shkruar e akademike, weil, obwohl, wenn dhe bevor janë partnerët neutralë të përditshëm. Për më tepër, da zakonisht sjell një shkak që lexuesi e di tashmë dhe i pëlqen të qëndrojë para fjalisë kryesore.
Kur zgjedh fjali të nënrenditur, ndajfolje lidhëzore apo parafjalë?
Kur ekzistojnë të tria, shprehin të njëjtën marrëdhënie, pra zgjedhja është çështje stili dhe dendësie: parafjala e ngjesh informacionin në një grup emëror (tipike për prozën akademike), ndajfolja ruan dy fjali kryesore të lexueshme, fjalia e nënrenditur është më e qarta. Vetëm dy format me fjali mund të mbajnë një folje me kryefjalë e kohë – sapo të duhet një e tillë, parafjala bie.
Cilën rasë marrin aufgrund, infolge, ungeachtet, mittels dhe zwecks?
Gjinoren: aufgrund der gestiegenen Kosten, ungeachtet des knappen Budgets. Kur gjinorja nuk do të dukej te emri, gjermanishtja kalon te dhanorja ose te von + dhanore: aufgrund von Verzögerungen. (trotz + dhanore ekziston si variant krahinor e i folur; gjinorja është standardi i shkruar.)
Pse thuhet infolgedessen wurde das Projekt verschoben?
Sepse infolgedessen është ndajfolje që zë vendin e parë të fjalisë kryesore: folja vetore mbetet në vendin e dytë dhe kryefjala kalon pas saj. Po kështu sillen gleichwohl, andernfalls, folglich, somit dhe hingegen – ose i vendos në fushën e mesme: Das Projekt wurde infolgedessen verschoben.
Çfarë do të thonë geschweige denn, oder aber dhe zwar … doch?
geschweige denn shton, pas një mohimi, diçka edhe më pak të mundshme (nicht gelesen, geschweige denn kommentiert). oder aber është një «ose përndryshe» i theksuar dhe sillet si oder i thjeshtë, pa ndryshuar rendin e fjalëve. zwar … doch është çift lejor: zwar pranon një pikë, doch sjell kundërshtimin – para kryefjalës ose në vendin e parë me përmbysje.