Emërzimi në gjermanisht (Nominalisierung): das Lesen, die Erklärung, etwas Neues
Foljet dhe mbiemrat bëhen emra: paskajorja është asnjanëse (das Lesen), -ung femërore (die Erklärung), mbiemri ruan mbaresën (ein Deutscher).
Rregulla
Emërzim (Nominalisierung) do të thotë të përdorësh një folje ose një mbiemër si emër. Fjala merr shkronjë të madhe dhe zakonisht ka një shenjë emri – nyjë, parafjalë (zakonisht me nyjë), nyjë pronore, mbiemër përcaktor ose një nga etwas, nichts, viel, wenig, alles (përveç paskajores së zhveshur si kryefjalë: Rauchen verboten). Përndryshe mbetet folje ose mbiemër, me shkronjë të vogël: Ich lese gern. → Das Lesen macht Spaß.
Shqipja ka emrat prejfoljorë (leximi, të lexuarit) që i përgjigjen das Lesen. Shqipja i emërzon mbiemrat me nyjën e përparme (i riu, të plagosurit); në gjermanisht mbaresa e mbiemrit ndryshon sipas nyjës.
Foljet bëhen emra sipas gjashtë modeleve. Paskajorja jep një emër asnjanës për vetë veprimtarinë: lesen → das Lesen (gjinore des Lesens); rrallë ka shumës (das Schreiben → die Schreiben). Katër modelet pasuese japin emra të numërueshëm për një ngjarje konkrete ose rezultatin e saj: tema + -ung është femërore, shumësi -en (die Erklärung), tema e zhveshur zakonisht mashkullore (der Besuch), tema + -e dhe tema + -t femërore (die Frage, die Fahrt). Tema + -er emërton personin që vepron (der Fahrer, die Fahrerin) ose një pajisje (der Wecker). Kufizime: -ung duhet të jetë prapashtesë mbi temën e foljes (der Sprung është mashkullor), dhe -er nuk është shenjë gjinie për çdo emër në -er (das Fenster).
Mbiemrat bëhen emra pa prapashtesë dhe ruajnë mbaresat e mbiemrit, sikur emri të ishte hequr: der Deutsche, ein Deutscher, die Deutschen – po kështu der Kranke, der Alte, der Fremde, der Bekannte, der Erwachsene, der Jugendliche, der Verwandte. Format asnjanëse emërtojnë një cilësi: das Neue, das Gute, das Beste. Pas etwas, nichts, viel, wenig mbaresa është e forta -es (etwas Neues), pas alles e dobëta -e (alles Gute); vetëm ander- mbetet me shkronjë të vogël (etwas anderes). Me -heit/-keit dalin emra të zakonshëm femërorë, pa mbaresa mbiemri (die Freiheit, die Möglichkeit).
Pjesoret sillen njësoj si mbiemrat: der Angestellte, der Vorsitzende, der Reisende, die Studierenden, die Verletzten. Partizip I = kush po vepron tani, Partizip II = kush e ka pësuar veprimin. Përjashtim: femërorja e der Beamte / ein Beamter është die Beamtin.
Stili emëror i përket gjermanishtes së shkruar zyrtare – ligje, shkresa, tekste shkencore, udhëzime, tabela, tituj; shndërrimi i fjalive të tëra është temë e C1.
Shembuj
- Das Rauchen ist im ganzen Gebäude verboten. — Duhanpirja është e ndaluar në gjithë ndërtesën.
- Beim Lesen höre ich gern Musik. — Gjatë leximit më pëlqen të dëgjoj muzikë.
- Sein lautes Lachen war im ganzen Haus zu hören. — E qeshura e tij e zhurmshme dëgjohej në të gjithë shtëpinë.
- Die Erklärung des Lehrers war sehr klar. — Shpjegimi i mësuesit ishte shumë i qartë.
- Der Besuch im Museum hat sich wirklich gelohnt. — Vizita në muze ia vlejti vërtet.
- Die Fahrt nach Hamburg dauert drei Stunden. — Udhëtimi për në Hamburg zgjat tri orë.
- Der Deutsche am Nebentisch hat uns geholfen. — Gjermani në tryezën ngjitur na ndihmoi.
- Gestern habe ich etwas Interessantes gelesen. — Dje lexova diçka interesante.
- Wir wünschen dir alles Gute zum Geburtstag. — Të urojmë gjithë të mirat për ditëlindjen.
- Die Angestellten der Firma streiken seit Montag. — Punonjësit e firmës janë në grevë që nga e hëna.
- Die Verletzten wurden sofort ins Krankenhaus gebracht. — Të plagosurit u dërguan menjëherë në spital.
Tabela
| Modeli | Folja | Emri | Gjinia | Kuptimi |
|---|---|---|---|---|
| paskajore | lesen | das Lesen | asnjanëse, rrallë në shumës | veprimtaria si proces |
| tema + -ung | erklären | die Erklärung | femërore, shumësi -en | proces ose rezultat, i numërueshëm |
| tema pa prapashtesë | besuchen | der Besuch | mashkullore | një ngjarje konkrete |
| tema + -e | fragen | die Frage | femërore | një ngjarje konkrete |
| tema + -t | fahren | die Fahrt | femërore | një ngjarje konkrete |
| tema + -er | fahren | der Fahrer / die Fahrerin | mashk. / fem. | personi (ose një pajisje) |
| Rasa | mashkullore (pas der-) | mashkullore (pas ein-) | femërore | shumës (me nyjë) | shumës (pa nyjë) |
|---|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der Deutsche | ein Deutscher | die/eine Deutsche | die Deutschen | Deutsche |
| Akkusativ | den Deutschen | einen Deutschen | die/eine Deutsche | die Deutschen | Deutsche |
| Dativ | dem Deutschen | einem Deutschen | der/einer Deutschen | den Deutschen | Deutschen |
| Genitiv | des Deutschen | eines Deutschen | der/einer Deutschen | der Deutschen | Deutscher |
| Shenja e emrit | Nominativ / Akkusativ | Dativ |
|---|---|---|
| das | das Neue, das Beste | mit dem Neuen |
| alles | alles Gute, alles Wichtige | nach allem Guten |
| etwas, nichts | etwas Neues, nichts Gutes | mit etwas Neuem |
| viel, wenig | viel Interessantes, wenig Schönes | mit wenig Neuem |
Gabime të shpeshta
- ❌ Das lesen macht mir Spaß. → ✅ Das Lesen macht mir Spaß. — pas nyjës paskajorja është emër: shkronjë e madhe; pa shenjë është folje (Ich lese gern).
- ❌ Er ist ein Deutsche. → ✅ Er ist ein Deutscher. — mbaresa mbetet mbiemërore; pas ein mashkullorja në emërore kërkon -er.
- ❌ Ich habe etwas neues gehört. → ✅ Ich habe etwas Neues gehört. — pas etwas, nichts, viel, wenig: shkronjë e madhe plus mbaresa e fortë -es.
- ❌ Alles Gutes zum Geburtstag! → ✅ Alles Gute zum Geburtstag! — pas alles mbaresa është e dobëta -e; -es i përket etwas dhe nichts.
- ❌ Die Verletzte wurden ins Krankenhaus gebracht. → ✅ Die Verletzten wurden ins Krankenhaus gebracht. — shumësi pas një der-fjale merr -en; die Verletzte është një grua e plagosur.
Pyetje të shpeshta
Kur shkruhet folja me shkronjë të madhe në gjermanisht?
Sapo para saj qëndron një shenjë emri: nyja, një parafjalë (zakonisht bashkë me nyjën), një nyjë pronore ose një mbiemër përcaktor. Ich lese gern – por Das Lesen macht Spaß, beim Lesen, sein lautes Lachen. Edhe paskajorja e zhveshur si kryefjalë shkruhet me shkronjë të madhe: Rauchen verboten.
Çfarë gjinie ka emri që vjen nga një folje?
Paskajorja e emërzuar është gjithmonë asnjanëse dhe zakonisht pa shumës (das Lesen). Tema + -ung është femërore, shumësi -en (die Erklärung); tema pa prapashtesë është zakonisht mashkullore (der Besuch); tema + -e dhe tema + -t janë femërore (die Frage, die Fahrt); -er emërton personin që vepron (der Fahrer, die Fahrerin). Rregulli i -ung vlen vetëm kur emri është ndërtuar vërtet nga tema e një foljeje – der Sprung nuk është i tillë.
Pse der Deutsche, por ein Deutscher?
Sepse fjala në formë mbetet mbiemër. Pas fjalëve të tipit der merr mbaresë të dobët (der Deutsche), pas fjalëve të tipit ein mbaresë të përzier (ein Deutscher), në shumës me nyjë -en (die Deutschen) dhe pa nyjë mbaresë të fortë (Deutsche).
etwas Neues apo etwas neues, alles Gute apo alles Gutes?
Pas etwas, nichts, viel dhe wenig shkruhet shkronjë e madhe dhe mbaresa e fortë -es: etwas Neues, nichts Gutes. Pas alles mbaresa është e dobëta -e: alles Gute. E vetmja fjalë që në këtë vend mbetet me shkronjë të vogël është ander-: etwas anderes.
Kur e përdorin gjermanët stilin emëror?
Në gjermanishten e shkruar zyrtare – ligje, shkresa zyrtare, tekste shkencore, udhëzime, tabela dhe tituj – sepse grupet emërore mbledhin shumë informacion dhe lejojnë që personi që vepron të mos përmendet. Në të folur stili foljor kuptohet më lehtë; shndërrimi i fjalive të tëra në grupe emërore është temë më e përparuar.