Lidhëzat dypjesëshe në gjermanisht: sowohl … als auch, weder … noch, je … desto
sowohl … als auch merr foljen në shumës, weder … noch mohon pa nicht; pas noch, andererseits, desto, mal, teils folja vjen menjëherë.
Rregulla
Lidhëzat dypjesëshe (korrelative) janë çifte të pandara – pa njërën gjysmë lidhja prishet. Bashkojnë:
- sowohl … als auch, weder … noch, nicht nur … sondern auch – zakonisht fjalë ose grupe fjalësh brenda një fjalie, por edhe fjali;
- entweder … oder, zwar … aber, einerseits … andererseits, mal … mal, teils … teils – grupe fjalësh ose fjali;
- je … desto/umso – vetëm dy fjali (Je mehr, desto besser është elipsë e pranuar).
Kuptimi të ndihmon: shqipja ka si … ashtu edhe, jo vetëm … por edhe, as … as, ose … ose, sa më … aq më. Kurthi është rendi: kur një gjysmë hap fjalinë, lloji i saj vendos vendin e foljes.
- oder, sondern, aber janë lidhëza në vendin 0: pas tyre kryefjala e para, folja e zgjedhuar e dyta.
- noch, andererseits, desto/umso, mal, teils janë ndajfolje në vendin 1: folja e zgjedhuar vjen menjëherë pas tyre, kryefjala pas foljes (përmbysje).
- entweder zë vendin 0 (Entweder wir nehmen den Zug) ose vendin 1 (Entweder nehmen wir den Zug); weder zë edhe vendin 1, me përmbysje; zwar dhe einerseits zënë vendin 1 ose fushën e mesme (Mittelfeld): Die Wohnung ist zwar klein – të gjitha standarde.
- Te je … desto/umso fjalia me je është e nënrenditur dhe zakonisht vjen e para: krahasorja menjëherë pas je, folja në fund. desto (ose umso) me krahasoren zë pastaj vendin 1.
Me dy kryefjalë në njëjës sowohl … als auch merr foljen në shumës; pas weder … noch të dyja janë të sakta, shumësi më i shpeshtë. weder … noch është vetë mohues: pa nicht ose kein, ndonëse shqipja as … as zakonisht merr nuk. Variante: zwar … doch/jedoch, sowohl … wie auch.
Presjet: asnjë brenda sowohl … als auch dhe weder … noch që bashkojnë grupe fjalësh (weder Zeit noch Lust); e detyrueshme para sondern, aber dhe midis fjalisë me je e asaj me desto, si edhe midis dy fjalive me einerseits … andererseits, mal … mal, teils … teils, weder … noch; me entweder … oder midis dy fjalive kryesore fakultative, por zakonisht vihet.
Shembuj
- Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. — Si vëllai im, ashtu edhe motra ime jetojnë në Berlin.
- Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. — Ai as nuk telefonoi, as nuk shkroi mesazh.
- Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. — Ajo flet jo vetëm frëngjisht, por edhe rusisht.
- Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. — Ose marrim trenin, ose shkojmë me makinë.
- Die Wohnung ist zwar klein, aber sehr hell. — Apartamenti është vërtet i vogël, por shumë i ndritshëm.
- Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. — Sa më gjatë pres, aq më nervoz bëhem.
- Einerseits möchte ich mehr verdienen, andererseits will ich weniger arbeiten. — Nga njëra anë do të doja të fitoja më shumë, nga ana tjetër dua të punoj më pak.
- Mal kommt der Bus zu früh, mal kommt er zu spät. — Herë autobusi vjen tepër herët, herë vjen tepër vonë.
- Der Vortrag war teils interessant, teils langweilig. — Ligjërata ishte pjesërisht interesante, pjesërisht e mërzitshme.
Tabela
| Lidhëza | Kuptimi | Çfarë bashkon | Gjysma e dytë | Shembull |
|---|---|---|---|---|
| sowohl … als auch | si … ashtu edhe | kryesisht fjalë dhe grupe fjalësh | brenda një fjalie, pa efekt në rend | Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. |
| nicht nur … sondern auch | jo vetëm … por edhe | grupe fjalësh dhe fjali | sondern = vendi 0, pa përmbysje | Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. |
| weder … noch | as … as | grupe fjalësh dhe fjali | noch = vendi 1 → përmbysje | Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. |
| entweder … oder | ose … ose | grupe fjalësh dhe fjali | oder = vendi 0, pa përmbysje | Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. |
| zwar … aber | vërtet … por | grupe fjalësh dhe fjali | aber = vendi 0, pa përmbysje | Die Wohnung ist zwar klein, aber sehr hell. |
| einerseits … andererseits | nga njëra anë … nga ana tjetër | fjali | andererseits = vendi 1 → përmbysje | Einerseits möchte ich mehr verdienen, andererseits will ich weniger arbeiten. |
| mal … mal | herë … herë | fjali dhe grupe fjalësh | mal = vendi 1 → përmbysje | Mal kommt der Bus zu früh, mal kommt er zu spät. |
| teils … teils | pjesërisht … pjesërisht | grupe fjalësh dhe fjali | teils = vendi 1 → përmbysje kur hap fjalinë | Der Vortrag war teils interessant, teils langweilig. |
| je … desto / umso | sa më … aq më | vetëm dy fjali | desto/umso + krahasore në vendin 1 → përmbysje | Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. |
| Fjala | Lloji | Efekti në fjali | Shembull |
|---|---|---|---|
| oder, sondern, aber (gjysma e dytë) | lidhëz, vendi 0 | asnjë: kryefjala e para, folja e zgjedhuar e dyta | Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. |
| noch, andererseits, desto/umso, mal, teils (gjysma e dytë) | ndajfolje, vendi 1 | përmbysje: folja e zgjedhuar, pastaj kryefjala | Er hat weder angerufen, noch hat er geschrieben. |
| entweder (gjysma e parë) | vendi 0 ose vendi 1 | të dyja standarde | Entweder wir nehmen den Zug … / Entweder nehmen wir den Zug … |
| weder (gjysma e parë) | ndajfolje, vendi 1 | përmbysje, si gjysma e dytë noch | Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben. |
| zwar, einerseits (gjysma e parë) | vendi 1 ose fusha e mesme | vendi 1 → përmbysje; fusha e mesme → asnjë ndryshim | Zwar ist die Wohnung klein … / Die Wohnung ist zwar klein … |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich habe weder keine Zeit noch keine Lust. → ✅ Ich habe weder Zeit noch Lust. — weder … noch është vetë mohimi; kein e dyfishon.
- ❌ Zwar die Wohnung ist klein, aber sie ist sehr hell. → ✅ Zwar ist die Wohnung klein, aber sie ist sehr hell. — zwar zë vendin 1, prandaj folja vjen e dyta.
- ❌ Je länger ich warte, desto ich werde nervöser. → ✅ Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. — desto + krahasorja janë një bllok në vendin 1.
- ⚠️ Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnt in Berlin. → ✅ Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. — nuk është gabim, por haset rrallë: rregulli është shumësi (Duden).
- ❌ Sie spricht nicht nur Französisch, aber auch Russisch. → ✅ Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. — pas nicht nur vjen sondern, jo aber.
Pyetje të shpeshta
Njëjës apo shumës pas sowohl … als auch dhe weder … noch?
Me dy kryefjalë në njëjës sowohl … als auch merr foljen në shumës: Sowohl mein Bruder als auch meine Schwester wohnen in Berlin. Pas weder … noch janë të sakta të dyja – Weder mein Bruder noch meine Schwester hat Zeit. dhe … haben Zeit. – dhe sot shumësi është zgjedhja më e shpeshtë.
A duhet një nicht ose kein shtesë me weder … noch?
Jo, çifti është vetë mohues: Ich habe weder Zeit noch Lust. Një mohim i dytë nuk është gjermanishte standarde. Kur noch hap një fjali të re, folja e zgjedhuar vjen menjëherë pas tij: Weder hat er angerufen, noch hat er eine Nachricht geschrieben.
A vjen entweder para apo pas foljes?
Të dyja janë standarde: Entweder wir nehmen den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. (entweder në vendin 0) dhe Entweder nehmen wir den Zug, oder wir fahren mit dem Auto. (vendi 1, me përmbysje). Gjysma e dytë oder qëndron në vendin 0 dhe nuk shkakton përmbysje.
Pse desto nervöser werde ich dhe jo desto ich werde nervöser?
Sepse desto bashkë me krahasoren formojnë një bllok në vendin 1, prandaj folja e zgjedhuar mbetet në vendin e dytë. Fjalia me je është e nënrenditur, me foljen në fund: Je länger ich warte, desto nervöser werde ich. umso mund ta zëvendësojë desto pa ndryshim kuptimi.
A thuhet nicht nur …, aber auch?
Jo. Çifti gjerman është nicht nur … sondern auch, me presje të detyrueshme para sondern: Sie spricht nicht nur Französisch, sondern auch Russisch. Brenda sowohl … als auch dhe weder … noch, kur bashkojnë grupe fjalësh, përkundrazi nuk vihet presje. Dy variante për t'u ditur: te zwar … aber, aber mund të zëvendësohet me doch ose jedoch, dhe sowohl … wie auch është i saktë krahas sowohl … als auch.