Format me da- dhe wo- (darauf, womit) në gjermanisht: ndajfoljet përemërore
da(r)- + parafjalë i referohet një sendi (darauf, damit), wo(r)- + parafjalë pyet për të (worauf, womit); për njerëz: auf ihn, mit ihr.
Rregulla
Për sende dhe fakte gjermanishtja nuk e lidh parafjalën me përemrin vetor, por i shkrin të dyja në një fjalë: da(r)- + parafjalë për t'iu referuar diçkaje (darauf, damit, davon) dhe wo(r)- + parafjalë për të pyetur (worauf, womit, wovon). Për njerëz nuk shkrihet asgjë: parafjala mbetet dhe përemri lakohet (auf ihn, mit ihr, von ihm).
Shqipja nuk ka forma të tilla: flasim për të vlen njësoj për një temë dhe për një njeri. Gjermanishtja i ndan (darüber – über ihn): ky është kurthi.
- Formimi. Shtohet një -r- kur parafjala nis me zanore – an, auf, aus, in, über, um, unter → daran, darauf, daraus, darin, darüber, darum, darunter, dhe po ashtu woran, worauf … Të tjerat (bei, für, gegen, mit, nach, von, vor, zu) ngjiten drejtpërdrejt: dabei, dafür, damit, davon, dazu.
- Send apo person? Ich warte auf den Bus → Ich warte darauf. Por: Ich warte auf meinen Bruder → Ich warte auf ihn.
- wo(r)- në pyetje, të drejta dhe të zhdrejta: Womit kann ich Ihnen helfen? – Weißt du, worum es in dem Film geht?
- wo(r)- si fjalë lidhore pas një fjalie të tërë ose pas das, etwas, nichts, alles, vieles: Sie hat mir sofort geholfen, wofür ich sehr dankbar bin. Pas një emri konkret standardi përdor parafjalë + përemër lidhor (das Thema, über das wir gesprochen haben); forma me wo- aty është bisedore ose e vjetëruar.
- da(r)- si korrelat. Te foljet me parafjalë të ngulitur ajo tregon edhe përpara, drejt një fjalie me dass ose me zu: Ich freue mich darauf, dass du kommst. / Ich denke daran, ein Jahr im Ausland zu studieren. Pas warten auf është e detyrueshme: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört.
Forma me da- qëndron në vendin 1 (Davon weiß ich nichts.) ose brenda fjalisë (Ich weiß nichts davon.); forma me wo- hap pyetjen ose fjalinë e nënrenditur. Në bisedë, sidomos në Gjermaninë veriore, forma ndahet (Da weiß ich nichts von.) – jo në shkrim.
Disa parafjalë nuk i formojnë, ndër to ohne dhe außer; aty përdoret një përemër dëftor (ohne das, außer diesem). darum ka edhe kuptimin shkakor «prandaj» (= deshalb).
Shembuj
- Worauf wartest du? – Auf den Bus. — Çfarë pret? – Autobusin.
- Ich warte schon zehn Minuten darauf. — E pres prej dhjetë minutash.
- Auf wen wartest du? – Ich warte auf ihn. — Kë pret? – Atë po pres.
- Womit kann ich Ihnen helfen? — Me çfarë mund t'ju ndihmoj?
- Wir haben lange darüber diskutiert. — Kemi diskutuar gjatë për këtë.
- Ich freue mich darauf, dass du am Wochenende kommst. — Mezi pres që të vish në fundjavë.
- Ich denke daran, ein Jahr im Ausland zu studieren. — Po mendoj të studioj një vit jashtë shtetit.
- Davon weiß ich leider nichts. — Fatkeqësisht nuk di asgjë për këtë.
- Sie hat mir sofort geholfen, wofür ich sehr dankbar bin. — Ajo më ndihmoi menjëherë, gjë për të cilën i jam shumë mirënjohës.
- Weißt du, worum es in dem Film geht? — A e di për çfarë bëhet fjalë në film?
- Da weiß ich nichts von. — Nuk di asgjë për këtë. (bisedore – në shkrim: Davon weiß ich nichts.)
Tabela
| Parafjala | Forma da(r)- | Forma wo(r)- | Shembull |
|---|---|---|---|
| an | daran | woran | Ich denke daran. |
| auf | darauf | worauf | Wir warten darauf. |
| aus | daraus | woraus | Woraus ist das gemacht? |
| bei | dabei | wobei | Hilfst du mir dabei? |
| für | dafür | wofür | Wofür brauchst du das? |
| gegen | dagegen | wogegen | Ich habe nichts dagegen. |
| in | darin | worin | Worin liegt der Unterschied? |
| mit | damit | womit | Womit schreibst du? |
| nach | danach | wonach | Wonach suchst du? |
| über | darüber | worüber | Wir sprechen darüber. |
| um | darum | worum | Worum geht es? |
| unter | darunter | worunter | Der Schlüssel liegt darunter. |
| von | davon | wovon | Ich weiß nichts davon. |
| vor | davor | wovor | Hast du Angst davor? |
| zu | dazu | wozu | Was sagst du dazu? |
| send | person | |
|---|---|---|
| pyetje | Worauf wartest du? | Auf wen wartest du? |
| referim | Ich warte darauf. | Ich warte auf ihn. |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich warte auf es. → ✅ Ich warte darauf. — për një send nuk përdoret parafjalë + përemër vetor, por forma da(r)-.
- ❌ Wo ist Anna? Ich warte darauf. → ✅ Wo ist Anna? Ich warte auf sie. — Anna është person, kurse këto forma u referohen vetëm sendeve dhe fakteve.
- ❌ Woauf wartest du? → ✅ Worauf wartest du? — shtohet një -r-, sepse auf nis me zanore (po ashtu woran, worüber, worum).
- ❌ Wir warten, dass der Regen aufhört. → ✅ Wir warten darauf, dass der Regen aufhört. — warten auf e ruan parafjalën si korrelat para fjalisë me dass ose paskajores me zu.
- ❌ Warum geht es in dem Buch? (gemeint: der Inhalt) → ✅ Worum geht es in dem Buch? — worum pyet për përmbajtjen («për çfarë»), warum për shkakun («pse»); më vete Warum …? është pyetje e saktë për shkakun.
Pyetje të shpeshta
Çfarë janë format me da- dhe wo- në gjermanisht?
Një fjalë e vetme në vend të parafjalës + përemrit, për sende dhe fakte: da(r)- + parafjalë i referohet diçkaje (Ich warte darauf), wo(r)- + parafjalë pyet (Worauf wartest du?). Ato zëvendësojnë forma si auf es, që gjermanishtja nuk i përdor.
Kur shtohet -r- (darauf, por damit)?
Sa herë që parafjala nis me zanore: an, auf, aus, in, über, um, unter → daran, darauf, daraus, darin, darüber, darum, darunter (dhe woran, worauf …). Parafjalët që nisin me bashkëtingëllore ngjiten pa të: damit, davon, dafür, wozu.
A mund të përdor darauf ose damit për një person?
Jo – këto forma u referohen sendeve dhe fakteve. Për njerëz parafjala mbetet dhe përemri lakohet: Ich warte auf ihn, Ich spreche mit ihr, dhe në pyetje Auf wen wartest du? në vend të Worauf …?
Pse Ich freue mich darauf, dass du kommst e kërkon darauf?
Foljet me parafjalë të ngulitur e ruajnë atë para një fjalie me dass ose një paskajoreje me zu; forma da(r)- është korrelati që e paralajmëron fjalinë. Me warten auf nuk mund të hiqet: Wir warten darauf, dass der Regen aufhört.
A është Da weiß ich nichts von gjermanishte e saktë?
Është forma e ndarë bisedore, e shpeshtë në të folur, sidomos në Gjermaninë veriore, por nuk i përket gjermanishtes së shkruar. Në shkrim përdor Davon weiß ich nichts.