Fjalitë përcaktore në gjermanisht (Relativsätze): der, die, das, dessen, deren, denen

Rregulla

Fjalia e varur përcaktore (Relativsatz) përshkruan një emër; përemri lidhor zgjidhet në dy hapa: gjinia dhe numri vijnë nga emri para tij, rasa nga roli i tij brenda fjalisë përcaktore. Rasa e emrit në fjalinë kryesore nuk ka rëndësi. Pesë role, katër rasa:

• kryefjalë → Nominativ
• kundrinor i drejtë → Akkusativ
• kundrinor i zhdrejtë në dhanore, me folje si helfen, gehören, zeigen → Dativ
• zotërim → Genitiv dessen (mashkullore/asnjanëse) ose deren (femërore/shumës); emri pas tij del pa nyjë, mbiemri i tij merr mbaresat e forta (dessen neues Auto), dessen/deren nuk ndryshojnë.
• pas një parafjale → rasa që kërkon ajo parafjalë; parafjala qëndron para përemrit: die Firma, für die ich arbeite.

Shqip i cili / e cila / të cilët lakohet po ashtu sipas rolit (i të cilit ≈ dessen), por që nuk ndryshon; gjermanishtja e lakon gjithmonë përemrin – si nyjën e shquar, përveç dessen, deren, denen.

Fjalia përcaktore është e nënrenditur, prandaj folja e zgjedhuar qëndron e fundit (në Perfekt pjesorja para, ndihmësja në fund). Presjet e ndajnë nga të dyja anët. Vjen menjëherë pas emrit; vetëm kur do të ndante pjesoren, Infinitiv ose parashtesën e fjalisë kryesore, kalon në fund: Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. Gjermanishtja nuk e hedh kurrë përemrin lidhor dhe nuk e lë parafjalën në fund.

Dy alternativa. Për vende përdoret wo (die Stadt, wo ich wohne = die Stadt, in der ich wohne), wohin për drejtim, woher për prejardhje. Emrat e vendeve pa nyjë (Leipzig, Deutschland) marrin vetëm wo; ata me nyjë lejojnë edhe in der (die Schweiz), in dem (der Iran), in denen (die USA). Pas alles, nichts, etwas, vieles, das dhe pas sipërorëve asnjanës të emërzuar (das Beste, das Einzige) përemri është was, po ashtu kur fjalia komenton gjithë fjalinë kryesore; me parafjalë bëhet wo(r)-: worüber, womit, wofür. welcher/welche/welches ekziston, por tingëllon zyrtar dhe i vjetëruar.

Shembuj

• Der Mann, der dort wartet, ist mein Nachbar. — Burri që pret atje është fqinji im.
• Die Kollegin, die ich gestern angerufen habe, ist krank. — Kolegia, të cilën e mora në telefon dje, është e sëmurë.
• Das Kind, dem ich geholfen habe, wohnt nebenan. — Fëmija, të cilin e ndihmova, banon ngjitur.
• Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — Miqtë, të cilëve u tregojmë banesën, janë nga Vjena.
• Der Student, dessen Fahrrad gestohlen wurde, hat die Polizei gerufen. — Studenti, biçikleta e të cilit u vodh, thirri policinë.
• Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro in Hamburg. — Firma për të cilën punoj hap një zyrë në Hamburg.
• Ich habe gestern einen Film gesehen, der mir sehr gefallen hat. — Dje pashë një film që më pëlqeu shumë.
• Ich fahre nach Leipzig, wo meine Schwester studiert. — Shkoj në Lajpcig, ku studion motra ime.
• Er erzählt uns alles, was er weiß. — Na tregon gjithçka që di.
• Sie hat die Stelle bekommen, worüber sich alle gefreut haben. — Ajo e mori vendin e punës, gjë për të cilën u gëzuan të gjithë.

Tabela

Gabime të shpeshta

• ❌ Ich kenne den Mann, den dort wartet. → ✅ Ich kenne den Mann, der dort wartet. — përemri është kryefjalë brenda fjalisë përcaktore, prandaj Nominativ; kallëzorja e fjalisë kryesore nuk ndikon.
• ❌ Der Film, der läuft gerade im Kino, ist neu. → ✅ Der Film, der gerade im Kino läuft, ist neu. — fjalia përcaktore është e nënrenditur: folja e zgjedhuar shkon krejt në fund.
• ❌ Die Firma, die ich für arbeite, eröffnet ein Büro. → ✅ Die Firma, für die ich arbeite, eröffnet ein Büro. — parafjala del para përemrit dhe vendos rasën e tij.
• ❌ Die Freunde, die wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. → ✅ Die Freunde, denen wir die Wohnung zeigen, kommen aus Wien. — zeigen e vë personin në Dativ, dhe dhanorja e shumësit është denen.
• ❌ Das ist das Beste, das mir passieren konnte. → ✅ Das ist das Beste, was mir passieren konnte. — pas një sipërori asnjanës të emërzuar dhe pas alles, nichts, etwas, das norma kërkon was.