Togfjalëshat me folje funksionale (Funktionsverbgefüge): folje + emër si një kallëzues
Një folje e dobët + një emër i ngurtë = një kallëzues: eine Entscheidung treffen = entscheiden. Kuptimin e mbart emri; folja dhe nyja janë të ngurta.
Rregulla
Togfjalëshi me folje funksionale (Funktionsverbgefüge) është një çift i ngurtë prej një foljeje me kuptim të dobët dhe një emri që mbart kuptimin, shpesh me parafjalë: eine Entscheidung treffen = entscheiden, zur Verfügung stehen = verfügbar sein. Bashkë formojnë një kallëzues; folja humbet pothuajse krejt kuptimin – treffen këtu nuk ka lidhje me takimin.
Shqipja ka të njëjtin model (marr një vendim, bëj një pyetje), por çdo gjuhë e çifton emrin me foljen e vet: shqip marr, gjermanisht treffen – mësoji bashkë.
Si e njeh:
- folja vjen nga një grup i vogël: bringen, kommen, stehen, nehmen, treffen, leisten, stellen, geraten, setzen, finden, ziehen – plus treten, lassen, üben, führen (in Kraft treten, außer Acht lassen, Kritik üben);
- emri zakonisht vjen nga një folje (Entscheidung, Bewegung), nuk zëvendësohet me përemër, dhe blloku = një folje e thjeshtë.
Kurthi: nyja dhe parafjala janë të ngurta. zu + der/dem del vetëm e shkrirë (zur Verfügung, zur Sprache, zum Ausdruck); në grupet parafjalore të lira lejohet edhe forma e ndarë, por zu der Verfügung nuk përdoret. Pas in, außer dhe unter emri zakonisht nuk ka nyjë: in Kraft, in Frage (edhe infrage), in Anspruch, außer Acht, unter Druck; këta emra zakonisht nuk marrin as përcaktor, as shumës. Kundrinorët pa parafjalë lejojnë mbiemër (ata me nyjë lirisht): eine schwierige Entscheidung treffen, heftige Kritik üben. Disa kanë parafjalë të vetën: Rücksicht/Bezug/Einfluss nehmen auf + Akk., Abschied nehmen von + Dat., Kritik üben an + Dat., Stellung nehmen zu + Dat.
Çiftet e kuptimit. I njëjti emër ndërron foljen sipas perspektivës: bringen, stellen, setzen = dikush e shkakton (me kundrinor të drejtë); kommen, geraten = vetë procesi, pa veprues, afër pësores; stehen = gjendja që rezulton.
Rendi i fjalëve. Pjesa emërore sillet si parashtesë e ndashme: mbyll kornizën foljore (Verbklammer), folja funksionale zë vendin e dytë: Das Gesetz tritt am 1. Januar in Kraft. Në Perfekt emri qëndron menjëherë para pjesores (ist in Kraft getreten), në fjalinë e nënrenditur blloku shkon në fund. nicht qëndron para pjesës emërore (kam nicht zur Sprache); emri me nyjë mohohet me kein-.
Regjistri. Shprehje si Rücksicht nehmen janë neutrale; dendësia e tyre shënon gjermanishten zyrtare, juridike e akademike, ku tingëllojnë të sakta dhe fshehin vepruesin. Në bisedë folja e thjeshtë është zakonisht më e qartë, por jo gjithmonë e saktë.
Shembuj
- Die Regierung hat gestern eine wichtige Entscheidung getroffen. — Qeveria mori një vendim të rëndësishëm dje.
- Das neue Gesetz tritt am 1. Januar in Kraft. — Ligji i ri hyn në fuqi më 1 janar.
- In ihrer Rede brachte sie ihre Zweifel deutlich zum Ausdruck. — Në fjalimin e saj i shprehu qartë dyshimet.
- Niemand stellt seine fachliche Kompetenz in Frage. — Askush nuk e vë në dyshim kompetencën e tij profesionale.
- Bitte nehmen Sie Rücksicht auf die anderen Gäste. — Ju lutem, tregoni kujdes ndaj mysafirëve të tjerë.
- Wir nehmen Bezug auf Ihr Schreiben vom 3. Mai. — Po i referohemi shkresës suaj të datës 3 maj.
- Viele Familien nehmen die kostenlose Beratung in Anspruch. — Shumë familje e shfrytëzojnë këshillimin falas.
- Erst nach dem Gespräch geriet die Sache in Bewegung. — Vetëm pas bisedës çështja nisi të lëvizte.
- Am Bahnhof nahmen wir Abschied von unseren Gastgebern. — Në stacion u ndamë nga mikpritësit tanë.
Tabela
| Funktionsverbgefüge | Folja funksionale | Folja e thjeshtë |
|---|---|---|
| eine Entscheidung treffen | treffen | entscheiden |
| zur Verfügung stellen | stellen | bereitstellen |
| zur Verfügung stehen | stehen | verfügbar sein |
| in Frage stellen (edhe: infrage stellen) | stellen | bezweifeln |
| in Kraft treten | treten | wirksam werden |
| außer Kraft treten | treten | ungültig werden |
| zum Ausdruck bringen | bringen | ausdrücken |
| zur Sprache kommen | kommen | erwähnt werden |
| Rücksicht nehmen auf + Akk. | nehmen | berücksichtigen |
| Bezug nehmen auf + Akk. | nehmen | sich beziehen auf |
| in Anspruch nehmen | nehmen | nutzen |
| Abschied nehmen von + Dat. | nehmen | sich verabschieden von |
| Hilfe leisten + Dat. | leisten | helfen |
| Widerstand leisten + Dat. | leisten | sich widersetzen |
| in Bewegung setzen | setzen | bewegen |
| Beachtung finden | finden | beachtet werden |
| in Betracht ziehen | ziehen | erwägen |
| Emri | dikush e shkakton (veprore) | proces / gjendje (kuptim pësor) |
|---|---|---|
| Bewegung | etwas in Bewegung setzen | in Bewegung geraten / kommen |
| Verfügung | jemandem etwas zur Verfügung stellen | jemandem zur Verfügung stehen |
| Ausdruck | etwas zum Ausdruck bringen | zum Ausdruck kommen |
| Diskussion | etwas zur Diskussion stellen | zur Diskussion stehen |
| Gang | etwas in Gang setzen | in Gang kommen |
| Kraft | etwas außer Kraft setzen | außer Kraft treten |
| Modeli | Shembuj | Shënim |
|---|---|---|
| zu + dem/der → zum/zur | zum Ausdruck bringen, zur Verfügung stehen, zur Sprache kommen | shkrirja është e ngurtë; zu der Verfügung këtu nuk është e mundur |
| in + kallëzore, pa nyjë | in Kraft treten, in Frage stellen, in Anspruch nehmen, in Betracht ziehen | pa nyjë, pa shumës |
| außer + dhanore, pa nyjë | außer Kraft treten, außer Acht lassen | e ngurtë pa nyjë |
| unter + kallëzore, pa nyjë | unter Druck setzen, unter Beweis stellen | e ngurtë pa nyjë |
| kallëzore pa nyjë | Rücksicht nehmen auf, Bezug nehmen auf, Abschied nehmen von, Hilfe leisten | mbiemri i mundshëm: heftige Kritik üben |
| kallëzore me nyjë | eine Entscheidung treffen, einen Beitrag leisten, eine Frage stellen | mbiemri i lirë: eine schwierige Entscheidung treffen |
Gabime të shpeshta
- ❌ Die Regierung hat eine Entscheidung gemacht. → ✅ Die Regierung hat eine Entscheidung getroffen. — folja funksionale është e ngurtë: Entscheidung shkon me treffen.
- ❌ Das Gesetz tritt in die Kraft. → ✅ Das Gesetz tritt in Kraft. — pas in ky emër qëndron pa nyjë.
- ❌ Die Unterlagen stehen Ihnen zu Verfügung. → ✅ Die Unterlagen stehen Ihnen zur Verfügung. — zur (zu + der) i përket formës së ngurtë; edhe zu der Verfügung është gabim.
- ❌ Wir stehen Ihnen gern einen Raum zur Verfügung. → ✅ Wir stellen Ihnen gern einen Raum zur Verfügung. — stellen = dikush vë diçka në dispozicion (kundrinor i drejtë); stehen = diçka është në dispozicion.
- ❌ Das Thema kam zur Sprache nicht. → ✅ Das Thema kam nicht zur Sprache. — pjesa emërore mbyll kornizën, prandaj nicht qëndron para saj.
Pyetje të shpeshta
Çfarë është një Funktionsverbgefüge dhe si e njoh?
Është një çift i ngurtë prej një foljeje me kuptim të dobët dhe një emri që mbart përmbajtjen, shpesh me parafjalë: eine Entscheidung treffen = entscheiden. Shenjat: folja vjen nga një grup i vogël (bringen, kommen, stehen, nehmen, treffen, leisten, stellen, geraten, setzen, finden, ziehen, plus treten, lassen, üben, führen); emri zakonisht vjen nga një folje dhe nuk zëvendësohet me përemër; i tërë blloku mund të parafrazohet me një folje të thjeshtë.
Pse zur Verfügung stellen, por zur Verfügung stehen – dhe in Bewegung setzen, por in Bewegung geraten?
Emri mbetet i njëjtë, folja funksionale jep perspektivën. bringen, stellen dhe setzen do të thonë se dikush e shkakton dhe marrin kundrinor të drejtë; kommen dhe geraten përshkruajnë procesin pa përmendur vepruesin, afër pësores; stehen emërton gjendjen që rezulton.
A mund ta ndryshoj nyjën ose t'i shtoj emrit një mbiemër?
Jo te modelet me parafjalë: zur dhe zum janë shkrirje të ngurta (kurrë zu der Verfügung), dhe pas in, außer, unter emri nuk ka fare nyjë – in Kraft, außer Acht, unter Druck. Këta emra zakonisht nuk marrin as përcaktor, as shumës. Emri në kallëzore me nyjë sillet normalisht: eine schwierige Entscheidung treffen, heftige Kritik üben.
Ku qëndrojnë dy pjesët dhe ku vihet nicht?
Pjesa emërore sillet si parashtesë e ndashme: folja funksionale zë vendin e dytë, emri mbyll kornizën (Das Gesetz tritt am 1. Januar in Kraft); në Perfekt qëndron menjëherë para pjesores (ist in Kraft getreten), në fjalinë e nënrenditur blloku shkon në fund. nicht vihet para pjesës emërore (kam nicht zur Sprache); emri me nyjë mohohet me kein- (keine Entscheidung getroffen).
A është kjo vetëm gjermanishte zyrtare – duhet ta përdor fare?
Shprehje të veçanta si Rücksicht nehmen ose eine Entscheidung treffen janë neutrale dhe të zakonshme në gjermanishten e përditshme; dendësia e tyre shënon tekstet zyrtare, juridike dhe akademike, ku tingëllojnë të sakta dhe lejojnë të mos përmendet vepruesi. Në bisedë folja e thjeshtë është zakonisht më e qartë, por për disa folja e thjeshtë është vetëm e përafërt: in Kraft treten, in Anspruch nehmen, zur Verfügung stehen.