Ndajfoljet e vendit në gjermanisht (Lokaladverbien): wo, wohin, woher dhe çiftet hin/her
Ndajfoljet e vendit u përgjigjen pyetjeve wo? (hier, oben), wohin? (dorthin, nach oben) ose woher? (von dort); hin = larg folësit, her = drejt tij.
Rregulla
Ndajfoljet e vendit (Lokaladverbien) janë fjalë të vetme të pandryshueshme që tregojnë ku ndodhet diçka, ku shkon ose nga vjen, si dhe disa togfjalësha të ngurtë me nach, von dhe zu (nach oben, von dort, zu Hause). Ndryshe nga parafjalët e vendit, nuk marrin nyjë dhe nuk kërkojnë rasë.
Gjermanishtja i rendit sipas tri fjalëve pyetëse:
- Wo? (ku?) – vendndodhja: hier, da, dort, drüben, oben, unten, vorn(e), hinten, links, rechts, drinnen, draußen, überall, nirgendwo.
- Wohin? (për ku?) – drejtimi: hierher, dahin, dorthin, nach oben, nach unten, nach links, nach rechts, geradeaus, weg, si dhe çiftet hinein/herein, hinaus/heraus, hinauf/herauf, hinunter/herunter, hinüber/herüber.
- Woher? (nga?) – prejardhja: von hier, von da (daher), von dort (dorther), von oben, von unten, von links, von rechts, von draußen, von drüben.
Cilës pyetje i përgjigjesh, e vendosin folja dhe situata.
hier, da dhe dort formojnë fjalë të reja me -hin dhe -her, me detyra të ndryshme: -hin jep formën për wohin? (dahin, dorthin; për hier forma e drejtimit është hierher), ndërsa daher dhe dorther i përgjigjen pyetjes woher? Ndajfolje si oben, unten, links, rechts, vorn, hinten, drinnen dhe draußen e shprehin drejtimin me nach + ndajfolje (nach oben, nach links) dhe prejardhjen me von + ndajfolje (von oben, von links). Fjala obenhin ekziston, por do të thotë «sipërfaqësisht» dhe nuk tregon drejtim.
hin dhe her tregojnë këndvështrimin e folësit: hin = larg folësit, her = drejt folësit. Prandaj formojnë çifte: hinein/herein, hinaus/heraus, hinauf/herauf, hinunter/herunter, hinüber/herüber. Kur je brenda në dhomë, thua Komm herein!; kur je jashtë bashkë me tjetrin, Geh hinein! Shqipja hyr brenda nuk e bën këtë dallim; gjermanishtja e shkruar të detyron të zgjedhësh.
Format e shkurtra rein, raus, rauf, runter, rüber zëvendësojnë të dyja seritë (Komm rein!), por janë bisedore (umgangssprachlich); në shkrim përdor format e plota.
hin dhe her sillen edhe si parashtesa të ndashme (hingehen, herkommen, hereinkommen): Ich gehe morgen hin. Në të folur ndahet edhe pyetja: Wo gehst du hin? krahas formës standarde Wohin gehst du?
lart dhe poshtë u përgjigjen mirë oben dhe unten, por shqip lart vlen edhe për drejtimin (ngjitem lart), kurse gjermanishtja thotë nach oben. Po kështu në shtëpi ka gjermanisht tri forma të ngurta: zu Hause (wo?), nach Hause (wohin?), von zu Hause (woher?).
Shembuj
- Hier ist es sehr ruhig, dort hinten ist es laut. — Këtu është shumë qetë, atje prapa ka zhurmë.
- Stell die Tasche bitte dorthin. — Vëre çantën atje, të lutem (drejtim).
- Die Kinder spielen draußen, die Katze schläft drinnen. — Fëmijët luajnë jashtë, macja fle brenda.
- Komm bitte herein, es regnet! — Hyr brenda, të lutem, po bie shi! (folësi është brenda)
- Ich gehe kurz hinaus und bin gleich wieder da. — Po dal pak jashtë dhe kthehem menjëherë.
- Der Aufzug ist kaputt, wir müssen zu Fuß nach oben. — Ashensori është prishur, duhet të ngjitemi lart në këmbë.
- Von oben sieht man den ganzen See. — Nga lart shihet i gjithë liqeni.
- Wo willst du eigentlich hin? (bisedore; standard: Wohin willst du?) — Për ku do të shkosh, në fakt?
- Nach der Arbeit fahre ich nach Hause und bleibe den Abend zu Hause. — Pas punës shkoj në shtëpi dhe gjithë mbrëmjen rri në shtëpi.
- Meine Kollegin wohnt drüben, sie kommt jeden Morgen von dort zu Fuß. — Kolegia ime banon matanë dhe çdo mëngjes vjen që andej në këmbë.
Tabela
| wo? (vendndodhja) | wohin? (drejtimi) | woher? (prejardhja) |
|---|---|---|
| hier | hierher | von hier |
| da | dahin | von da (daher) |
| dort | dorthin | von dort (dorther) |
| oben | nach oben | von oben |
| unten | nach unten | von unten |
| drinnen | hinein / herein | von drinnen |
| draußen | hinaus / heraus | von draußen |
| links / rechts | nach links / nach rechts | von links / von rechts |
| zu Hause | nach Hause | von zu Hause |
| Lëvizja | larg folësit (hin-) | drejt folësit (her-) | forma e shkurtër bisedore |
|---|---|---|---|
| brenda | hinein | herein | rein |
| jashtë | hinaus | heraus | raus |
| lart | hinauf | herauf | rauf |
| poshtë | hinunter | herunter | runter |
| përtej | hinüber | herüber | rüber |
Gabime të shpeshta
- ❌ Komm bitte hier! → ✅ Komm bitte hierher! — hier i përgjigjet pyetjes wo?; lëvizja drejt folësit kërkon formën me -her.
- ❌ Wo gehst du? → ✅ Wohin gehst du? — për një lëvizje pyet wohin?; wo? pyet vetëm për vendndodhjen.
- ❌ Ich komme von dorthin. → ✅ Ich komme von dort. — prejardhja = von + forma e pyetjes wo? (ose dorther), jo forma me -hin.
- ❌ Kommen Sie bitte hinein! (folësi është brenda) → ✅ Kommen Sie bitte herein! — her- = drejt folësit, hin- = larg folësit.
- ❌ Ich bin nach Hause. → ✅ Ich bin zu Hause. — nach Hause është drejtim (wohin?), zu Hause vendndodhje (wo?).
Pyetje të shpeshta
Cili është ndryshimi midis wo, wohin dhe woher?
wo? pyet për vendndodhjen (hier, dort, oben), wohin? për drejtimin e një lëvizjeje (dorthin, hinaus, nach oben), woher? për prejardhjen (von dort, von oben). Cila pyetje përshtatet, e vendosin folja dhe situata.
Cili është ndryshimi midis hin dhe her?
hin tregon larg folësit, her drejt folësit: Geh hinein! (unë mbetem jashtë), por Komm herein! (unë jam brenda). E njëjta logjikë vlen për hinauf/herauf, hinaus/heraus dhe hinunter/herunter.
A mund të them rein, raus, rauf, runter?
Në të folur, po: janë forma të shkurtra bisedore që zëvendësojnë si formën me hin-, ashtu edhe atë me her-. Në shkrim dhe në provime përdor hinein/herein, hinaus/heraus, hinauf/herauf, hinunter/herunter.
zu Hause apo nach Hause?
zu Hause i përgjigjet pyetjes wo? (Ich bin zu Hause – jam në shtëpi), nach Hause pyetjes wohin? (Ich fahre nach Hause – shkoj në shtëpi), von zu Hause pyetjes woher? Të tri janë shprehje të ngurta dhe nuk zëvendësojnë njëra-tjetrën.
Pse gjermanët thonë Wo gehst du hin?
hin dhe her sillen si parashtesa të ndashme, prandaj mund të shkojnë në fund të fjalisë. Varianti i ndarë është bisedor; pyetjet standarde janë Wohin gehst du? dhe Woher kommst du?