Parafjalët me dy rasa (Wechselpräpositionen) në gjermanisht: kallëzore apo dhanore?
an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen marrin kallëzoren për drejtim (wohin?) dhe dhanoren për vendndodhje (wo?).
Rregulla
Nëntë parafjalë gjermane marrin dy rasa: an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen. Rasën nuk e vendos vetëm parafjala – e vendos situata.
- wohin? (për ku?) – diçka lëviz drejt një vendi të ri → kallëzore (Akkusativ): Ich hänge das Bild an die Wand.
- wo? (ku?) – fjalia thotë vetëm ku ndodhet diçka → dhanore (Dativ): Das Bild hängt an der Wand.
Për ty ky rregull është i ri. Shqip në merr kallëzoren si për vend, ashtu edhe për drejtim (jam në kopsht, hyj në kopsht), dhe dallimin e bën vetëm folja. Gjermanishtja e shënon dallimin edhe te nyja.
Pra kallëzorja shënon ndryshimin e vendit, dhanorja vendndodhjen – dhe lëvizja brenda një vendi mbetet vendndodhje: Wir laufen im Park (vrapojmë nëpër park, wo?) kundrejt Wir laufen in den Park (vrapojmë e futemi në park, wohin?).
Format janë të zakonshmet: kallëzore den / das / die / die, dhanore dem / dem / der / den; në dhanoren e shumësit emri shton -n: zwischen den Häusern.
Çiftet e foljeve. Për shumë veprime gjermanishtja ka një çift: një folje veprimi me kundrinor (kallëzore) dhe një folje gjendjeje pa kundrinor (dhanore) – stellen/stehen, legen/liegen, setzen/sitzen, dhe hängen dy herë (e rregullt hängte me kundrinor, e parregullt hing pa të). Folja që zgjedh zakonisht e vendos edhe rasën. stecken funksionon në të dyja mënyrat. Kujdes nga ngjashmëria: legen (vë të shtrirë) dhe liegen (rri i shtrirë) ndryshojnë vetëm te zanorja.
Trajtat e bashkuara. Parafjala shpesh bashkohet me nyjën. Me das trajta e shkurtër është gjermanishte standarde e shkruar: ans, aufs, hinters, ins, übers, unters, vors. Me dem është standard vetëm një grup i mbyllur (am, beim, im, vom, zum), pra këtu vetëm am (an dem) dhe im (in dem); aufm, hinterm, überm, unterm, vorm janë bisedore. neben dhe zwischen nuk bashkohen me nyjën.
Përdorimet jo-vendore. Kur shprehja nuk flet për vend, rasa është thjesht fikse dhe prova wo?/wohin? nuk ndihmon: am Montag (të hënën), am Abend (në mbrëmje) – an + dhanore për ditët dhe pjesët e ditës; im Sommer (në verë), in einer Woche (pas një jave) – in + dhanore për muajt, stinët dhe periudhat; vor drei Jahren (para tre vjetësh) – vor + dhanore; dhe über den Film sprechen (të flasësh për filmin) – über + kallëzore me kuptimin «për, rreth».
Shembuj
- Das Bild hängt an der Wand. — Piktura varet në mur.
- Ich hänge das Bild an die Wand. — E var pikturën në mur.
- Der Schlüssel liegt auf dem Tisch. — Çelësi është mbi tryezë.
- Leg den Schlüssel bitte auf den Tisch. — Vëre çelësin mbi tryezë, të lutem.
- Die Kinder spielen im Garten. — Fëmijët luajnë në kopsht.
- Die Kinder laufen in den Garten. — Fëmijët futen me vrap në kopsht.
- Der Hund schläft unter dem Sofa. — Qeni fle nën divan.
- Der Ball rollt unter das Sofa. — Topi rrokulliset e futet nën divan.
- Wir warten vor dem Kino. — Presim para kinemasë.
- Setz dich bitte neben mich! — Ulu pranë meje, të lutem!
- Am Freitag fahren wir ans Meer. — Të premten shkojmë në det.
- Wir haben lange über den Film gesprochen. — Folëm gjatë për filmin.
Tabela
| Parafjala | Kuptimi | wo? + dhanore | wohin? + kallëzore |
|---|---|---|---|
| an | në, pranë (sipërfaqe vertikale, buzë) | an der Wand | an die Wand |
| auf | mbi (sipërfaqe horizontale) | auf dem Tisch | auf den Tisch |
| hinter | pas, prapa | hinter dem Haus | hinter das Haus |
| in | në, brenda | im (in dem) Garten | in den Garten |
| neben | pranë, në krah të | neben dem Bett | neben das Bett |
| über | sipër, mbi | über dem Sofa (pa kontakt) | über das Sofa |
| unter | nën; edhe midis (unter Freunden) | unter dem Stuhl | unter den Stuhl |
| vor | para, përpara | vor der Tür | vor die Tür |
| zwischen | ndërmjet (dy ose më shumë) | zwischen den Häusern | zwischen die Häuser |
| Veprim: wohin? + kallëzore | Gjendje: wo? + dhanore |
|---|---|
| stellen – stellte – gestellt (vë në këmbë) | stehen – stand – gestanden |
| legen – legte – gelegt (vë të shtrirë) | liegen – lag – gelegen |
| setzen – setzte – gesetzt (sich setzen) | sitzen – saß – gesessen |
| hängen – hängte – gehängt (e rregullt, me kundrinor) | hängen – hing – gehangen (e parregullt, pa kundrinor) |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich stelle die Vase auf dem Tisch. → ✅ Ich stelle die Vase auf den Tisch. — stellen e çon vazon në një vend të ri (wohin?), prandaj kallëzore; me dhanore fjalia do të kërkonte foljen e gjendjes stehen.
- ❌ Das Buch liegt auf den Tisch. → ✅ Das Buch liegt auf dem Tisch. — liegen tregon vendndodhje (wo?), dhe vendndodhja merr dhanoren.
- ❌ Ich liege das Handy auf den Tisch. → ✅ Ich lege das Handy auf den Tisch. — folja e gjendjes liegen nuk merr kundrinor; folja e veprimit është legen.
- ❌ Setz dich neben mir! → ✅ Setz dich neben mich! — sich setzen është ndryshim vendi (wohin?), prandaj përemri në kallëzore.
- ❌ Wir sprechen über dem Film. → ✅ Wir sprechen über den Film. — me kuptimin «për, rreth» rasa është fikse: këtu über merr gjithmonë kallëzoren.
Pyetje të shpeshta
Kur marrin parafjalët me dy rasa kallëzoren dhe kur dhanoren?
Kallëzoren kur shprehja i përgjigjet pyetjes wohin? – dikush ose diçka lëviz drejt një vendi të ri. Dhanoren kur i përgjigjet pyetjes wo? – fjalia thotë vetëm ku ndodhet diçka. Lëvizja brenda të njëjtit vend mbetet wo?: Wir laufen im Park.
Cilat parafjalë gjermane janë parafjalë me dy rasa?
Saktësisht nëntë: an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen. Pothuajse çdo parafjalë tjetër vendi ka një rasë fikse, p.sh. aus, bei dhe zu dhanoren, durch dhe um kallëzoren; përjashtim është entlang (den Fluss entlang, por entlang dem Fluss).
Cili është ndryshimi midis legen dhe liegen?
legen është folja e veprimit: merr kundrinor dhe shkon me kallëzoren (Ich lege das Buch auf den Tisch). liegen tregon vendndodhje, nuk merr kundrinor dhe shkon me dhanoren (Das Buch liegt auf dem Tisch). E njëjta ndarje vlen për stellen/stehen, setzen/sitzen dhe hängen.
Çfarë janë am, im, ans, ins dhe aufs?
Parafjalë dhe nyjë të bashkuara në një fjalë. Çdo bashkim me das është gjermanishte standarde e shkruar: ans, aufs, hinters, ins, übers, unters, vors. Me dem këtu janë standarde vetëm am (an dem) dhe im (in dem); aufm, hinterm, überm, unterm dhe vorm i përkasin vetëm gjuhës së folur.
Pse thuhet über den Film me kallëzore, kur asgjë nuk lëviz?
Sepse përdorimet jo-vendore kanë rasë fikse. über + kallëzore do të thotë «për, rreth», ndërsa an + dhanore jep ditët (am Montag), in + dhanore muajt dhe periudhat (im Sommer), dhe vor + dhanore do të thotë «para … kohësh» (vor drei Jahren).