Përemri es në gjermanisht: vetor, jovetor, mbajtës vendi dhe korrelat
es zëvendëson një emër asnjanës, është kryefjalë e ngulitur te es regnet / es gibt / es geht, zë vendin 1 dhe paralajmëron fjalinë me dass.
Rregulla
es ka pesë detyra, dhe pyetja kyçe është: a zëvendëson ai një fjalë – apo vetëm mban një vend?
Shqipja nuk ka kryefjalë boshe (bie shi, është ftohtë) – prandaj es harrohet lehtë.
- Përemër vetor. es zëvendëson një emër asnjanës (me das) në emërore dhe kallëzore – të dyja format janë es; dhanorja është ihm. Mund t'i referohet edhe një pohimi të tërë: Ich weiß es. Ky es mbetet në çdo pozicion.
- es jovetor. Folje pa kryefjalë të vërtetë marrin es si kryefjalë të ngulitur: moti (es regnet, es schneit, es blitzt, es donnert), koha dhe gjendja (es ist spät, es ist kalt, es wird dunkel), zhurmat dhe perceptimet (es klingelt, es klopft), si dhe es gibt + kallëzore dhe es geht + dhanore. Ky es nuk hiqet; kur një gjymtyrë tjetër hap fjalinë, kalon pas foljes: Heute regnet es. Përjashtim bëjnë disa shprehje ndjesie me dhanore: Mir ist kalt, pa es.
- Mbajtës vendi në vendin 1. Kur asgjë tjetër nuk hap fjalinë, es e mbush vendin para foljes, ndërsa kryefjala e vërtetë mbetet në fushën e mesme: Es kommen viele Gäste. Folja përshtatet me atë kryefjalë (kommen, jo kommt). I njëjti es hap edhe pësoren jovetore, që nuk ka fare kryefjalë: Es wird viel gearbeitet. Në të dy rastet es zhduket sapo del përpara diçka tjetër: Heute kommen viele Gäste. / Hier wird viel gearbeitet.
- Korrelat për një fjali që vjen pas. es paralajmëron një fjali me dass ose me zu: Es freut mich, dass du kommst. / Es ist wichtig, pünktlich zu sein. (edhe es stimmt, es ist schade, es tut mir leid). Nëse vetë fjalia del përpara, es bie: Dass du kommst, freut mich. Si kundrinor në kallëzore pas finden, halten für, hassen, lieben është i detyrueshëm: Ich finde es gut, dass … Jo çdo folje merr korrelat: Ich hoffe, dass … nuk ka.
- Shprehje të ngulitura. es eilig haben, es gut meinen, es gut haben, es schwer haben, es sich bequem machen – es (në kallëzore) është pjesë e shprehjes dhe nuk bie.
Shembuj
- Das Fahrrad ist neu – es steht im Keller. — Biçikleta është e re – ajo ndodhet në bodrum.
- Ich habe das Formular ausgedruckt und es unterschrieben. — E printova formularin dhe e nënshkrova.
- Es regnet seit gestern Abend. — Bie shi që mbrëmë.
- Heute Abend wird es kalt. — Sonte bëhet ftohtë.
- Es ist schon halb acht – wir müssen los. — Është tashmë shtatë e gjysmë – duhet të ikim.
- Hier gibt es keinen Supermarkt. — Këtu nuk ka supermarket.
- Wie geht es dir? – Danke, es geht mir gut. — Si je? – Mirë, faleminderit.
- Es kommen heute viele Gäste. — Sot vijnë shumë mysafirë. (me një gjymtyrë tjetër në vendin 1: Heute kommen viele Gäste.)
- Es freut mich, dass du mitkommst. — Më vjen mirë që vjen edhe ti.
- Ich finde es gut, dass wir früher anfangen. — Mendoj se është mirë që fillojmë më herët.
- Sie hat es eilig, aber sie meint es gut. — Ajo nxiton, por i ka qëllimet e mira.
Tabela
| Detyra e es | Shembull | Çfarë ndodh me es |
|---|---|---|
| përemër për një emër me das | Das Buch? Es liegt hier. Ich lese es. | kryefjalë/kundrinor i vërtetë – mbetet në çdo pozicion |
| kryefjalë jovetore (moti, koha, zhurma) | Es regnet. Es ist spät. Es klingelt. | i detyrueshëm – Heute regnet es. |
| es gibt + Akk. / es geht + Dat. | Es gibt Kaffee. Es geht mir gut. | i detyrueshëm – Hier gibt es Kaffee. |
| mbajtës vendi në vendin 1 | Es kommen viele Gäste. | bie kur një gjymtyrë tjetër del përpara – Heute kommen viele Gäste. |
| korrelat për fjali kryefjalore | Es freut mich, dass du kommst. | bie kur fjalia del përpara – Dass du kommst, freut mich. |
| korrelat si kundrinor në kallëzore | Ich finde es gut, dass wir früher anfangen. | i detyrueshëm – nuk mund të hiqet |
| shprehje e ngulitur | Sie hat es eilig. Er meint es gut. | pjesë e shprehjes – nuk bie |
Gabime të shpeshta
- ❌ Gestern es hat geregnet. → ✅ Gestern hat es geregnet. — es jovetor është kryefjalë e zakonshme: kur një gjymtyrë tjetër zë vendin 1, folja vjen e dyta dhe es pas saj.
- ❌ Hier gibt keinen Supermarkt. → ✅ Hier gibt es keinen Supermarkt. — es i es gibt i përket shprehjes dhe mbetet në çdo pozicion, si te es regnet ose es ist spät.
- ❌ Heute es kommen viele Gäste. → ✅ Heute kommen viele Gäste. — mbajtësi i vendit ekziston vetëm në vendin 1; kur diçka tjetër e hap fjalinë, zhduket (folja përshtatet me viele Gäste, jo me es).
- ❌ Ich finde gut, dass du fragst. → ✅ Ich finde es gut, dass du fragst. — pas finden dhe halten für kundrinori es në kallëzore është i detyrueshëm para fjalisë me dass.
- ❌ Ich habe eilig. → ✅ Ich habe es eilig. — në shprehje të ngulitura si es eilig haben ose es gut meinen, es është pjesë e shprehjes.
Pyetje të shpeshta
Kur është es i detyrueshëm dhe kur zhduket?
Është i detyrueshëm si përemër vetor, me foljet jovetore (es regnet, es ist spät, es gibt, es geht mir gut), si kundrinor pas finden ose halten für dhe në shprehje të ngulitura. Zhduket vetëm në dy nga detyrat e tij: si mbajtës vendi, kur një gjymtyrë tjetër zë vendin 1, dhe si korrelat, kur vetë fjalia me dass ose zu del përpara.
Pse thuhet Es kommen viele Gäste dhe jo Es kommt viele Gäste?
Mbajtësi i vendit es nuk është kryefjala; kryefjala e vërtetë është viele Gäste, prandaj folja është në shumës. Vendos diçka tjetër përpara dhe es zhduket: Heute kommen viele Gäste.
Cili është ndryshimi midis Es regnet dhe Es kommen viele Gäste?
Te Es regnet, es është vetë kryefjala (jovetore) dhe mbetet në çdo pozicion: Heute regnet es. Te Es kommen viele Gäste ai vetëm mban vendin 1 për kryefjalën e vërtetë dhe bie sapo diçka tjetër e hap fjalinë.
A ka es forma të tjera rasore?
Si përemër për një emër asnjanës, emërorja dhe kallëzorja janë të dyja es, kurse dhanorja është ihm (Ich helfe ihm). es jovetor dhe mbajtësi i vendit dalin vetëm si kryefjalë; në shprehje si es eilig haben, es është një kallëzore që nuk ndryshon.
Kur më duhet es para një fjalie me dass?
Me shprehje si es freut mich, es ist wichtig, es stimmt kur fjalia kryesore vjen e para (Es freut mich, dass du kommst); bie nëse fjalia me dass del përpara. Me finden, halten für, hassen, lieben es është i detyrueshëm (Ich finde es gut, dass …). Folje si hoffen ose glauben nuk marrin fare es.