TEKAMOLO në gjermanisht: rendi i rrethanorëve dhe i kundrinorëve në fushën e mesme
Në fushën e mesme përemrat dalin të parët, pastaj koha – shkaku – mënyra – vendi. Dy emra: dhanore para kallëzores; dy përemra: kallëzore para dhanores.
Rregulla
Gjithçka midis foljes së zgjedhuar dhe fundit të fjalisë është fusha e mesme (Mittelfeld), dhe gjermanishtja e mbush me një rend të parashikueshëm: TE-KA-MO-LO – temporal (kur?), kausal (pse?), modal (si? me çfarë?), lokal (ku? për ku?).
Korniza vjen nga rendi bazë i fjalëve: folja e zgjedhuar qëndron në vendin e dytë, pjesa e dytë foljore (Infinitiv, Partizip II, parashtesa e ndashme) e mbyll fjalinë.
Shqip rrethanorët i vendos pothuajse lirshëm (nesër shkoj me tren në Këln ose shkoj në Këln nesër me tren). Rendi bazë gjerman është i ri për ty:
- TEKAMOLO është rend bazë, jo ligj. Shumica e fjalive kanë vetëm dy ose tre nga katër llojet e rrethanorëve; ata që janë, e ruajnë këtë radhë ndaj njëri-tjetrit. Kur i zhvendos këta rrethanorë të lirë, fjalia nuk bëhet e gabuar, ndryshon vetëm theksi. Por një plotës që e kërkon folja nuk është i lirë: drejtimi pas fahren ose kommen (nach Köln, ins Büro) e mbyll fushën e mesme, prandaj në fjali neutrale koha nuk vjen pas tij.
- Përemrat të parët. Përemrat vetorë shkojnë në fillim të fushës së mesme, menjëherë pas foljes së zgjedhuar: përemri kryefjalë i pari, pastaj kundrinorët. Një përemër kundrinor qëndron para kundrinorit të shprehur me emër dhe mund të dalë edhe para kryefjalës së shprehur me emër (Gestern hat mir mein Kollege geholfen; edhe me kryefjalën përpara fjalia është e saktë).
Dy kundrinorët. Në rastin neutral radhën e vendos forma: dy emra → dhanorja (Dativ) para kallëzores (Akkusativ); emër + përemër → përemri i pari; dy përemra → kallëzorja para dhanores. Përemri kryefjalë mbetet para përemrave kundrinorë: Deshalb habe ich es ihm erklärt.
Dy forca e ndryshojnë rendin bazë. E njohura para së resë: informacioni i njohur del herët, i riu vonë – prandaj Ich habe das Buch einem Kollegen geliehen, me kallëzoren përpara (libri është i njohur, kolegu i ri). Dhe vendi para foljes (Vorfeld): aty qëndron saktësisht një element. Kur aty zhvendos kohën, vendin ose një kundrinor, e thekson ose e lidh me fjalinë e mëparshme, dhe kryefjala shkon pas foljes. Elementi del nga fusha e mesme, nuk përsëritet.
Mohimi: kur mohon gjithë fjalinë, nicht qëndron në fund të fushës së mesme, por para pjesës së dytë foljore dhe para një plotësi të detyrueshëm vendi ose kallëzuesor (Prädikativ); përndryshe qëndron menjëherë para elementit që mohon.
Shembuj
- Ich fahre morgen mit dem Zug nach Köln. — Nesër shkoj me tren në Këln.
- Ich bin gestern wegen des Staus zu spät ins Büro gekommen. — Dje erdha me vonesë në zyrë për shkak të bllokimit të trafikut.
- Sie hat mir das Problem am Telefon erklärt. — Ajo ma shpjegoi problemin në telefon.
- Ich habe dem Kunden den Vertrag schon geschickt. — Ia kam dërguar tashmë kontratën klientit.
- Ich zeige es ihm morgen. — Ia tregoj nesër.
- Deshalb habe ich es ihm gestern erklärt. — Prandaj unë ia shpjegova dje.
- Wir haben den Vertrag am Montag in Ruhe besprochen. — Kontratën e diskutuam të hënën me qetësi.
- Ich habe das Buch einem Kollegen geliehen. — Librin ia dhashë hua një kolegu.
- Nach Köln fahre ich morgen mit dem Zug. — Pikërisht në Këln shkoj nesër me tren.
- Ich fahre heute nicht ins Büro. — Sot nuk shkoj në zyrë.
Tabela
| Fusha | Pyetja | Shembuj |
|---|---|---|
| TE — temporal (koha) | wann? wie lange? wie oft? | morgen, am Montag, seit einer Woche |
| KA — kausal (shkaku) | warum? wozu? | wegen des Staus, aus Angst |
| MO — modal (mënyra) | wie? womit? mit wem? | gern, in Ruhe, mit dem Zug |
| LO — lokal (vendi) | wo? wohin? woher? | im Büro, ins Büro, nach Köln |
| Vorfeld + folja | Përemrat | TE | KA | MO | LO | Fundi i fjalisë |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ich fahre | — | morgen | — | mit dem Zug | nach Köln | — |
| Ich bin | — | gestern | wegen des Staus | zu spät | ins Büro | gekommen |
| Morgen fahre | ich | — | — | mit dem Zug | nach Köln | — |
| Deshalb habe | ich es ihm | gestern | — | — | — | erklärt |
| Sie hilft | mir | jeden Samstag | — | gern | im Garten | — |
| Kundrinorët | Radha | Shembull |
|---|---|---|
| dy emra | dhanorja para kallëzores | Ich habe dem Kunden den Vertrag geschickt. |
| emër + përemër | përemri i pari | Ich habe es dem Kunden geschickt. |
| dy përemra | kallëzorja para dhanores | Ich habe es ihm geschickt. |
Gabime të shpeshta
- ❌ Ich fahre nach Köln morgen. → ✅ Ich fahre morgen nach Köln. — në fjali neutrale koha del para vendit; drejtimi e mbyll fushën e mesme.
- ❌ Ich habe dem Kollegen es gegeben. → ✅ Ich habe es dem Kollegen gegeben. — përemri kundrinor del para kundrinorit të shprehur me emër.
- ❌ Ich gebe ihm es. → ✅ Ich gebe es ihm. — me dy përemra kallëzorja del e para, ndryshe nga shqipja ia (i + e), ku dhanorja vjen përpara.
- ❌ Deshalb habe es ich ihm erklärt. → ✅ Deshalb habe ich es ihm erklärt. — përemri kryefjalë mbetet para përemrave kundrinorë.
- ❌ Morgen mit dem Zug fahre ich nach Köln. → ✅ Morgen fahre ich mit dem Zug nach Köln. — para foljes së zgjedhuar hyn vetëm një element; të tjerat mbeten në fushën e mesme.
Pyetje të shpeshta
Çfarë do të thotë TEKAMOLO?
temporal – kausal – modal – lokal: radha bazë e rrethanorëve në fushën e mesme (koha, shkaku, mënyra, vendi). Shumica e fjalive përdorin vetëm dy ose tre prej këtyre fushave.
A është TEKAMOLO rregull i detyrueshëm?
Jo, është rendi neutral për rrethanorët e lirë: theksi, parimi «e njohura para së resë» dhe zhvendosja e një elementi në krye i lëvizin pa e bërë fjalinë të gabuar. Një plotës i detyrueshëm drejtimi është i fiksuar: ai e mbyll fushën e mesme.
Ku qëndrojnë përemrat në fushën e mesme?
Në fillim, menjëherë pas foljes së zgjedhuar: përemri kryefjalë i pari, pastaj kallëzorja para dhanores. Një përemër kundrinor del para kundrinorit të shprehur me emër dhe mund të dalë edhe para kryefjalës së shprehur me emër.
Dhanorja apo kallëzorja del e para?
Dy emra: dhanorja e para; emër + përemër: përemri i pari; dy përemra: kallëzorja e para. Një kallëzore e njohur, me nyjë të shquar, mund të dalë para një dhanoreje të pashquar (das Buch einem Kollegen).
Ku shkon nicht në fushën e mesme?
Kur mohon gjithë fjalinë, në fund të fushës së mesme, por para pjesës së dytë foljore dhe para një plotësi të detyrueshëm vendi ose kallëzuesor (Prädikativ); përndryshe menjëherë para elementit që mohon. Hollësitë janë te kapitulli i mohimit.